Đậy vung khi đun có tác dụng thật: phần lớn nhiệt thoát khỏi nồi mở theo hơi nước bay lên, đậy vung giữ lại phần đó nên nước sôi nhanh hơn, và khi đã sôi thì chỉ cần lửa nhỏ để giữ sôi. Lợi lớn nhất không nằm ở lúc đun sôi mà ở chỗ sau khi sôi bạn hạ được lửa; đậy vung mà vẫn để lửa to thì bớt được rất ít. Kết luận: có cơ sở, trừ vài món cần mở vung.
Mức kiểm chứng: dựa trên nhiệt dung của nước, nhiệt hoá hơi và cách ngọn lửa truyền nhiệt vào đáy nồi — kiến thức vật lý phổ thông. Các con số gas trong bài là ví dụ giả định với hiệu suất bếp giả định, để bạn hiểu thứ tự lớn nhỏ và tự thay số.
Nhiệt đi đâu khi nồi không đậy
Đun một nồi nước, ngọn lửa đưa nhiệt vào đáy nồi, nước nóng lên. Nhưng nhiệt cũng liên tục thoát ra theo ba đường: qua thành nồi ra không khí, qua mặt nước bằng hơi nước bay lên, và qua phần lửa liếm ra ngoài đáy nồi mà không đi vào nồi. Đường thứ hai là đường lớn nhất khi nước đã nóng, và cũng là đường duy nhất chiếc vung chặn được.
Lý do nằm ở nhiệt hoá hơi. Làm một lít nước nóng từ nhiệt độ phòng lên sôi cần một lượng nhiệt nhất định; nhưng để biến chính lít nước sôi đó thành hơi thì cần lượng nhiệt gấp khoảng năm lần như thế. Mỗi làn hơi bay khỏi mặt nồi mang theo một lượng nhiệt rất lớn so với khối lượng của nó.
Khi đậy vung, hơi nước gặp mặt vung nguội hơn, ngưng lại thành giọt và chảy xuống, trả lại phần lớn nhiệt cho nồi. Lớp không khí ẩm nóng phía trên mặt nước cũng được giữ lại thay vì bị luồng không khí trong bếp cuốn đi. Kết quả: cùng ngọn lửa, nồi đậy nóng lên nhanh hơn, và khi đã sôi, nồi đậy cần ít nhiệt hơn hẳn để giữ sôi.
Tính thử lượng gas cho một nồi nước
Ví dụ giả định: đun hai lít nước từ hai mươi lăm độ tới sôi, rồi giữ sôi mười phút để luộc. Giả định gas hoá lỏng toả khoảng bốn mươi sáu nghìn kilojun mỗi ki-lô-gam, và khoảng một nửa nhiệt ngọn lửa đi vào nồi. Đây là số minh hoạ, bếp nhà bạn có thể khác.
| Phần việc | Nhiệt cần vào nồi | Gas ví dụ (hiệu suất một nửa) |
|---|---|---|
| Đun 2 lít từ 25 lên 100 độ | 2 × 4,18 × 75 ≈ 627 kJ | khoảng 27 g |
| Giữ sôi 10 phút, mở vung, lửa to: bay hơi khoảng 0,25 lít | 0,25 × 2.260 ≈ 565 kJ cộng thất thoát thành nồi | khoảng 30 g trở lên |
| Giữ sôi 10 phút, đậy vung, lửa nhỏ: bay hơi rất ít | chủ yếu bù thất thoát thành nồi | khoảng 8–12 g |
| Tổng mở vung lửa to | khoảng 57 g | |
| Tổng đậy vung, hạ lửa sau khi sôi | khoảng 37 g |
Trong ví dụ, mỗi nồi bớt khoảng hai mươi gam gas, gần một phần ba. Một ngày nấu ba bốn lần có đun sôi lâu, cả tháng có thể bớt được một hai ki-lô-gam, tức một phần đáng kể của bình mười hai ki-lô-gam. Muốn ra tiền, chia số ki-lô-gam bớt được cho mười hai rồi nhân với giá một bình nhà bạn đang mua.
Bảng cũng cho thấy: phần đun sôi gần như không đổi dù có vung hay không, vì nước chưa sôi thì bay hơi còn ít. Tiết kiệm thật nằm ở giai đoạn giữ sôi.
Đậy vung nhưng phải chỉnh lửa mới ăn thua
Lửa vừa đủ đáy nồi. Ngọn lửa liếm ra ngoài thành nồi là nhiệt bay thẳng vào không khí, còn làm nóng tay cầm và bếp. Chỉnh sao cho đầu ngọn lửa xanh nằm gọn dưới đáy nồi.
Sôi rồi thì hạ lửa. Nước đã sôi thì không nóng hơn được nữa, dù bạn để lửa to tới đâu. Lửa to chỉ làm nước bay hơi nhanh hơn. Với nồi đậy vung, lửa nhỏ nhất đủ giữ sôi lăn tăn là đủ cho luộc, hầm.
Nồi vừa với lượng nấu. Đun một bát nước trong nồi to là đốt nóng cả khối kim loại thừa. Chọn nồi cỡ vừa, đáy phẳng tiếp xúc tốt với kiềng bếp.
Đun lượng vừa đủ. Đun nước pha trà mà đổ đầy ấm rồi dùng một ít là phí cả gas lẫn thời gian; đong đúng lượng cần dùng.
Ngọn lửa xanh đều. Lửa đỏ, vàng, có muội đen là cháy không hết, vừa tốn gas vừa đen đáy nồi. Đầu đốt bị bẩn hay lệch thì vệ sinh theo hướng dẫn của bếp; nghi rò rỉ gas, ngửi thấy mùi gas thì khoá van, mở cửa, không bật lửa, không bật tắt công tắc điện, rồi gọi người có chuyên môn kiểm tra.
Món nào nên mở vung
Luộc rau xanh. Nhiều người mở vung khi luộc rau để rau giữ màu xanh hơn, vì một số chất bay hơi từ rau có thể làm màu xỉn khi bị giữ lại trong nồi. Đun nước sôi thì vẫn đậy vung, khi thả rau vào mới mở.
Món cần cô cạn, rim, sốt sệt. Mục đích là cho nước bay đi, đậy vung là đi ngược. Lúc này đun lửa vừa, mở vung là đúng.
Sữa, cháo loãng, nước dùng có nhiều bọt. Đậy kín dễ trào, tràn ra bếp làm tắt lửa, nguy hiểm vì gas tiếp tục thoát. Có thể đậy hé hoặc dùng vung có lỗ thoát hơi, hạ lửa sớm và đứng trông.
Chiên, xào. Đậy vung làm hơi nước ngưng lại rơi xuống chảo dầu, gây bắn dầu và làm món mất giòn. Những món này không áp dụng mẹo.
Món cần nhìn để canh lửa. Đường thắng nước màu, hành phi, món dễ cháy đáy cần quan sát liên tục; mở vung để kịp nhấc nồi ra là đúng. Tiết kiệm vài gam gas không đáng để hỏng cả nồi.
Vung kính, vung kim loại, vung hở: có khác nhau không
Về giữ nhiệt, vung kim loại và vung kính khác nhau không nhiều trong vài chục phút nấu; điều quan trọng hơn là vung khít với miệng nồi. Vung kính tiện ở chỗ nhìn được bên trong mà không phải mở, mỗi lần mở vung là một luồng hơi nóng thoát ra. Vung có lỗ thoát hơi nhỏ thì vẫn giữ được phần lớn nhiệt, lại bớt trào.
Vung bị méo, cong vênh, hở một bên thì tác dụng giảm rõ, hơi nước phụt ra một phía liên tục. Thay vung hoặc chọn nồi khác cho việc cần đun lâu. Đặt vung ngược, lấy khay hoặc đĩa thay vung là cách tạm được, nhưng nhớ đĩa sẽ rất nóng và có thể trượt.
Một chi tiết thực tế: thói quen hay mở vung để xem nước sôi chưa làm mất phần lợi. Nhìn hơi nước thoát ra ở mép vung, nghe tiếng nước reo, hoặc dùng vung kính là đủ biết, không cần nhấc lên.
Nồi áp suất và ấm có nắp: cùng nguyên lý, đi xa hơn
Nồi áp suất là phiên bản đầy đủ của chiếc vung: nắp khoá kín, hơi nước không thoát được nên áp suất trong nồi tăng, nước sôi ở nhiệt độ cao hơn một trăm độ, món hầm chín nhanh hơn nhiều. Thời gian đun ngắn lại thì gas cũng bớt theo. Đổi lại, nồi áp suất phải dùng đúng hướng dẫn: không đổ quá vạch, kiểm van an toàn và gioăng trước mỗi lần nấu, không mở nắp khi nồi còn áp suất.
Ấm đun nước có nắp kín cũng đã áp dụng sẵn nguyên lý giữ hơi. Điều nhiều nhà bỏ qua là để ấm sôi reo rất lâu trên bếp trong lúc làm việc khác. Nước sôi rồi thì tắt bếp ngay; nếu cần giữ nóng để pha trà nhiều lần, rót sang phích hoặc bình giữ nhiệt thay vì để bếp cháy liu riu cả buổi.
Nồi cơm điện, ấm siêu tốc cũng có nắp kín vì cùng lý do; mở nắp nồi cơm giữa chừng để xem là làm mất nhiệt và hơi, cơm dễ sống mặt.
Cách tự thử trong bếp nhà mình
Thử đơn giản nhất là đo thời gian. Dùng cùng một nồi, cùng hai lít nước lấy từ cùng một vòi, cùng một mức lửa đánh dấu trên núm vặn. Lần thứ nhất đun không vung, bấm giờ tới khi sôi bùng. Lần thứ hai chờ nồi nguội hẳn, đun có vung, bấm giờ lại. Thời gian sôi ngắn hơn bao nhiêu thì gas bớt gần bấy nhiêu ở cùng mức lửa.
Thử phần giữ sôi thì đong nước. Đun hai nồi giống nhau tới sôi, một nồi mở vung lửa to mười phút, một nồi đậy vung lửa nhỏ mười phút. Tắt bếp, đổ ra cốc đong xem mỗi nồi còn bao nhiêu nước. Phần nước hụt đi chính là phần nhiệt đã bay theo hơi.
Muốn đo theo gas, có thể cân bình gas trước và sau một tuần nấu theo thói quen cũ, rồi một tuần theo cách mới. Cân bình nặng phải cẩn thận, khoá van trước, không lăn bình; nếu không tiện, đếm số ngày một bình dùng hết qua vài bình là đủ thấy xu hướng.
Kết luận: có cơ sở
Đậy vung khi đun nấu bớt gas và thời gian thật, vì chặn đường thoát nhiệt lớn nhất là hơi nước. Phần lợi lớn nhất đến khi bạn kết hợp với việc hạ lửa sau khi sôi và chỉnh ngọn lửa gọn dưới đáy nồi. Đậy vung mà vẫn để lửa to, lửa liếm ra thành nồi thì bớt được rất ít.
Mẹo không áp dụng cho món cần cô cạn, rau xanh muốn giữ màu, đồ chiên xào, và phải cẩn thận với món dễ trào. Với phần còn lại của bữa nấu hằng ngày, từ đun nước, luộc thịt, nấu canh tới hầm xương, đây là thói quen nên có, không tốn thêm gì.
Một bữa ăn tiết kiệm vài chục gam gas thì nghe nhỏ, nhưng bếp gas đỏ lửa mỗi ngày quanh năm. Đậy vung, hạ lửa khi sôi, chọn nồi vừa cỡ là ba thói quen gắn với nhau; làm đủ cả ba thì sau vài bình gas bạn sẽ tự thấy khoảng cách giữa hai lần đổi bình dài ra.
Câu hỏi thường gặp
Đậy vung có làm nước sôi nhanh hơn nhiều không?
Có nhanh hơn, nhưng ở giai đoạn đun sôi phần chênh lệch không quá lớn vì nước chưa sôi thì bay hơi còn ít. Lợi rõ nhất là sau khi sôi: đậy vung thì chỉ cần lửa nhỏ để giữ sôi, bớt được nhiều gas hơn.
Sau khi nước sôi có nên hạ lửa không?
Nên. Nước đã sôi thì không nóng hơn được nữa dù lửa to tới đâu, lửa to chỉ làm nước bay hơi nhanh hơn. Với nồi đậy vung, lửa nhỏ nhất đủ giữ sôi lăn tăn là đủ cho luộc, hầm, nấu canh.
Luộc rau có nên đậy vung không?
Lúc đun nước cho sôi thì nên đậy. Khi thả rau xanh vào, nhiều người mở vung để rau giữ màu xanh hơn. Thời gian luộc rau ngắn nên phần gas mất khi mở vung lúc này không đáng kể.
Ngọn lửa bếp gas thế nào là đúng?
Lửa xanh, đều, đầu ngọn lửa nằm gọn dưới đáy nồi là đúng. Lửa đỏ, vàng, có muội là cháy không hết, cần vệ sinh đầu đốt. Lửa liếm ra ngoài thành nồi là lửa quá to so với nồi, nên hạ xuống.
Ngửi thấy mùi gas trong bếp phải làm gì?
Khoá van bình gas, mở cửa cho thông gió, không bật lửa, không bật hay tắt công tắc điện, không rút phích cắm vì có thể sinh tia lửa. Ra khỏi khu vực bếp và gọi người có chuyên môn tới kiểm tra rò rỉ.
Dùng vung kính hay vung kim loại tốt hơn?
Về giữ nhiệt, hai loại khác nhau không nhiều; quan trọng là vung khít miệng nồi. Vung kính có lợi vì nhìn được bên trong, không phải nhấc vung lên kiểm tra, nên bớt được những lần hơi nóng thoát ra.