Hơ lửa cho co nhựa ở đầu dây sạc và quấn băng dính quanh ổ cắm lỏng đều là mẹo che triệu chứng, không sửa được hỏng hóc. Lửa làm chảy, giòn lớp cách điện và có thể làm hỏng lõi dây bên trong; băng dính che đi chỗ tiếp xúc kém đang nóng lên, nơi rất hay bắt đầu các vụ chập cháy. Dây sạc hở, gãy gập thì thay dây; ổ cắm lỏng, nóng, có vết sém thì ngừng dùng và nhờ thợ điện thay.
Kết luận của Điều Hay cho cả hai mẹo: không nên. Mức kiểm chứng: dựa trên nguyên lý tiếp xúc điện, vật liệu cách điện và khuyến nghị an toàn điện dân dụng phổ thông. Bài chỉ giải thích vì sao nguy hiểm và cách xử lý an toàn, không hướng dẫn mở hay đấu lại thiết bị điện.
Vì sao hai mẹo này lan rộng
Dây sạc điện thoại là thứ hỏng nhiều nhất trong nhà. Chỗ hỏng hầu như luôn ở đầu dây, nơi dây bị gập qua lại hàng nghìn lần mỗi ngày. Lớp vỏ ngoài nứt, bong, lộ ra lớp bọc bên trong. Mẹo được truyền là dùng bật lửa hơ cho lớp vỏ co lại ôm sát, hoặc hơ cho dính một đoạn ống co nhiệt lên.
Ổ cắm lỏng là chuyện của gần như mọi nhà ở trọ hay nhà cũ: cắm phích vào thì rơi ra, phải chèn, phải bẻ chân phích, hoặc quấn băng dính quanh phích để nó "đứng yên". Có người còn dán băng dính chéo lên cả mặt ổ.
Cả hai mẹo lan nhanh vì cùng ba lý do: rẻ, nhanh, và cho kết quả thấy ngay. Dây trông liền lại, phích cắm không rơi nữa, thiết bị vẫn sạc, vẫn chạy. Nhưng điện không hỏng theo kiểu nhìn thấy được. Thứ quan trọng nằm ở bên trong lớp nhựa và ở bề mặt tiếp xúc giữa kim loại với kim loại, nơi mắt không nhìn thấy và băng dính không với tới.
Một lý do nữa là hậu quả đến chậm. Ổ cắm nóng dần qua nhiều tuần, dây sạc chập chờn vài tháng. Khi sự cố xảy ra, ít ai nghĩ đến lần hơ lửa hay miếng băng dính từ trước.
Hơ lửa đầu dây sạc: điều gì xảy ra bên trong
Lớp cách điện bị hỏng thêm. Vỏ dây sạc là nhựa mềm được làm để uốn cong, không phải để gặp lửa trần. Ngọn lửa làm nhựa chảy không đều, chỗ mỏng đi, chỗ cháy sém, chỗ giòn ra sau khi nguội. Dây trông liền hơn nhưng lớp bảo vệ thực ra kém đi.
Lõi dây đã gãy vẫn gãy. Bên trong là nhiều sợi đồng rất mảnh. Dây hỏng ở đầu thường do những sợi này đã đứt bớt. Phần sợi còn lại phải gánh dòng điện nhiều hơn, nóng hơn bình thường. Hơ lửa bên ngoài không nối lại được sợi nào.
Nhiệt làm hỏng chỗ hàn ở đầu cắm. Đầu cắm chứa mạch nhỏ và mối hàn. Hơ lửa sát đầu cắm có thể làm hỏng những chi tiết này, khiến sạc chập chờn hoặc không ổn định.
Khói nhựa cháy. Hơ nhựa trong phòng kín, ghé sát mặt để nhìn là hít trực tiếp khói nhựa. Thêm vào đó, bật lửa gần gối, chăn, giấy là nguy cơ cháy riêng.
Che mất dấu hiệu. Một sợi dây lộ lõi là lời nhắc phải thay. Hơ cho kín lại thì lời nhắc biến mất, trong khi chỗ hỏng vẫn còn, thậm chí nặng hơn.
Băng dính quanh ổ cắm lỏng: che chỗ đang nóng lên
Ổ cắm lỏng nghĩa là lá đồng bên trong ổ không còn kẹp chặt chân phích. Khi kẹp không chặt, diện tích hai mặt kim loại chạm nhau nhỏ đi, có khi chỉ chạm ở vài điểm. Dòng điện đi qua một chỗ tiếp xúc nhỏ sẽ sinh nhiệt nhiều hơn. Thiết bị càng có công suất lớn như ấm siêu tốc, bàn là, nồi cơm, máy sấy tóc thì chỗ đó càng nóng.
Nóng lâu ngày làm lá đồng mất độ đàn hồi, càng lỏng hơn; nhựa quanh đó sém dần, đổi màu, rồi có thể bắt đầu chảy. Đây là vòng xoáy tự làm nặng thêm, và cũng là cách nhiều vụ cháy bắt đầu từ một ổ cắm.
Quấn băng dính quanh phích chỉ giữ phích không rơi ra, không làm lá đồng bên trong kẹp chặt hơn. Băng dính văn phòng hay băng keo dán thùng không được làm để chịu nhiệt; khi chỗ đó nóng lên, keo chảy, băng co lại, có khi bắt lửa. Tệ hơn, lớp băng che đúng chỗ đáng lẽ phải được nhìn thấy: vết sém, nhựa đổi màu, mùi khét.
Các mẹo khác cùng họ như bẻ chân phích cho "ăn" hơn, chèn giấy vào khe ổ, dùng dây thép quấn thêm cũng cùng một vấn đề: chúng buộc chỗ tiếp xúc kém phải làm việc tiếp, chứ không sửa nó.
Băng keo cách điện của thợ điện cũng không phải giải pháp cho ổ cắm lỏng, vì vấn đề không nằm ở lớp vỏ mà ở chỗ tiếp xúc bên trong.
Dấu hiệu dây sạc, phích, ổ cắm đã đến lúc thay
Những dấu hiệu dưới đây nhìn và cảm nhận được mà không cần mở gì ra. Gặp một trong số đó thì ngừng dùng món đồ đó:
- Dây sạc lộ lớp bọc bên trong hoặc lộ lõi kim loại; dây bị gập gãy hẳn ở đầu.
- Sạc chập chờn, phải giữ dây ở một góc nhất định mới vào điện.
- Đầu cắm, cục sạc hay phích cắm nóng rõ khi sờ, không chỉ hơi ấm.
- Ổ cắm có vết sém nâu đen, nhựa đổi màu, biến dạng quanh lỗ cắm.
- Có mùi khét, mùi nhựa cháy, hoặc nghe tiếng lách tách khi cắm hay khi đang dùng.
- Phích cắm vào ổ thì lỏng, rơi ra, hoặc đèn thiết bị nhấp nháy khi chạm nhẹ.
- Cục sạc phồng, nứt vỏ, hoặc có dấu hiệu đã bị nước vào.
Dây sạc và cục sạc là thứ thay được ngay, giá trị nhỏ so với rủi ro. Nên chọn dây sạc hợp với thiết bị, có nguồn gốc rõ ràng.
Ổ cắm âm tường, ổ cắm có dấu hiệu sém hay nóng thì cần thợ điện có chuyên môn kiểm tra và thay. Trong lúc chờ, ngắt cầu dao nhánh đó nếu biết, và không cắm thiết bị nào vào ổ đó.
Các mẹo cùng họ và điều thật sự xảy ra
Ngoài hơ lửa và băng dính, còn nhiều biến thể khác được truyền nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau cái mẹo hứa, cái thật sự xảy ra và việc nên làm thay.
| Mẹo hay gặp | Điều thật sự xảy ra | Nên làm gì thay |
|---|---|---|
| Bẻ, nong chân phích cho cắm chặt hơn | Chân phích cong, mặt tiếp xúc nhỏ đi; ổ vẫn lỏng và nóng | Ngừng dùng ổ lỏng, nhờ thợ thay ổ |
| Chèn giấy, que tăm vào khe ổ cho phích không rơi | Vật dễ cháy nằm ngay cạnh chỗ đang nóng | Rút vật chèn ra khi đã ngắt điện, ngừng dùng ổ đó |
| Quấn băng keo cách điện quanh chỗ dây sạc hở | Che lõi hở tạm thời, dây gãy bên trong vẫn nóng | Thay dây sạc mới |
| Dùng dây sạc rẻ không rõ nguồn gốc cho nhanh | Lõi mỏng, vỏ kém, dễ nóng và hỏng sớm | Chọn dây hợp với thiết bị, có nguồn gốc rõ ràng |
| Cắm nối nhiều ổ kéo dài vào nhau | Dồn tải qua một ổ âm tường, ổ đầu nóng nhất | Chia thiết bị ra nhiều ổ, hạn chế ổ nối tiếp |
| Để cục sạc cắm sẵn trong ổ suốt ngày | Cục sạc ấm nhẹ liên tục, dễ bị va, dính nước | Rút ra khi không sạc, nhất là ở bếp, nhà tắm |
Điểm chung của cột giữa: mọi mẹo đều để chỗ hỏng tiếp tục làm việc. Còn cột cuối đều là thay thứ đã hỏng, hoặc bớt tải cho nó, không có cách nào làm chỗ tiếp xúc kém tự lành lại.
Giữ dây sạc và ổ cắm bền mà không cần mẹo
Phần lớn hỏng hóc ở dây sạc và ổ cắm đến từ thói quen dùng. Vài thay đổi nhỏ kéo dài tuổi thọ đáng kể:
- Rút dây bằng cách cầm vào đầu cắm, không giật thân dây.
- Tránh để dây gập gắt ở đầu khi vừa sạc vừa dùng điện thoại; để dây ra thẳng hoặc cong nhẹ.
- Không sạc dưới gối, trên đệm, trong chăn; để cục sạc và điện thoại ở chỗ thoáng, mặt phẳng cứng.
- Không cắm cùng lúc nhiều thiết bị công suất lớn vào một ổ kéo dài hoặc một ổ âm tường.
- Cắm phích vào hết, chặt tay; ổ nào không giữ được phích thì đánh dấu, ngừng dùng và báo thợ.
- Định kỳ sờ thử phích cắm của thiết bị dùng lâu như ấm điện, nồi cơm, bình nóng lạnh khi đang chạy; nóng hơn bình thường là dấu hiệu cần kiểm tra.
- Với nhà trọ, báo chủ nhà ngay khi ổ cắm lỏng hay sém; đó là phần thuộc trách nhiệm sửa chữa của chủ nhà trong nhiều thoả thuận thuê.
Mẹo quấn lò xo bút bi giữ dây sạc gãy gập ở đầu được Điều Hay bàn riêng trong danh mục đồ dùng hỏng vặt. Ở đây chỉ nhắc lại: mọi cách gia cố bên ngoài chỉ có ý nghĩa khi dây còn nguyên lớp cách điện; đã hở lõi là thay.
Khi đã có mùi khét hoặc tia lửa ở ổ cắm
Nếu ngửi thấy mùi khét từ ổ cắm, thấy tia lửa hay khói nhẹ, đừng chạm tay vào phích để rút. Ngắt điện từ cầu dao hoặc aptomat tổng nếu với tới được một cách an toàn. Đó là cách cắt nguồn nhanh nhất mà không phải tiếp xúc với chỗ đang nóng.
Không dội nước lên ổ điện hay thiết bị đang có điện. Nếu có lửa nhỏ và đã ngắt điện, dùng bình chữa cháy phù hợp nếu nhà có và biết cách dùng; nếu lửa lan hoặc khói nhiều, đưa mọi người ra ngoài và gọi lực lượng chữa cháy.
Sau sự cố, kể cả khi trông có vẻ đã ổn, không bật lại nhánh điện đó cho tới khi thợ điện kiểm tra. Ổ cắm đã sém một lần thường đã hỏng phần bên trong, và dây trong tường dẫn tới ổ đó cũng có thể đã bị ảnh hưởng.
Cuối cùng, nếu trong nhà có nhiều ổ cắm lỏng cùng lúc, đó là dấu hiệu hệ thống điện đã cũ hoặc đã bị dùng quá tải lâu ngày. Mời thợ kiểm tra cả hệ thống một lần thường rẻ hơn nhiều so với hậu quả của một lần chập cháy.
Câu hỏi thường gặp
Hơ lửa cho dây sạc bị bong vỏ co lại có an toàn không?
Không. Lửa làm lớp cách điện chảy không đều, giòn đi và có thể hỏng mối hàn ở đầu cắm. Sợi đồng đã đứt bên trong vẫn đứt. Dây bong vỏ, lộ lõi thì nên thay dây mới.
Ổ cắm lỏng có nguy hiểm không hay chỉ bất tiện?
Nguy hiểm. Lá đồng kẹp không chặt thì chỗ tiếp xúc nhỏ lại và nóng lên khi có dòng điện, nhất là với ấm điện, bàn là, nồi cơm. Nóng lâu làm ổ càng lỏng, nhựa sém và có thể gây chập cháy.
Quấn băng dính quanh phích cắm cho khỏi rơi có được không?
Không nên. Băng dính chỉ giữ phích, không làm ổ kẹp chặt hơn, lại không chịu được nhiệt và che mất vết sém, nhựa đổi màu. Ổ không giữ được phích thì ngừng dùng và nhờ thợ thay.
Phích cắm nồi cơm, ấm siêu tốc bị nóng có bình thường không?
Hơi ấm nhẹ khi dùng lâu có thể gặp, nhưng nóng rõ khi sờ là dấu hiệu tiếp xúc kém ở phích hoặc ổ. Ngừng dùng ổ đó, kiểm tra phích có bị sém, biến dạng không, và nhờ thợ điện xem nếu tình trạng lặp lại.
Ngửi thấy mùi khét ở ổ cắm thì làm gì trước?
Không chạm tay rút phích. Ngắt cầu dao hoặc aptomat nếu với tới được an toàn, không dội nước lên chỗ có điện. Có lửa hay khói nhiều thì đưa mọi người ra ngoài và gọi lực lượng chữa cháy.
Ở trọ mà ổ cắm hỏng thì nên tự sửa hay báo chủ nhà?
Nên báo chủ nhà ngay và ngừng dùng ổ đó. Sửa ổ âm tường cần người có chuyên môn và thường thuộc trách nhiệm của bên cho thuê. Trong lúc chờ, không dùng ổ kéo dài cắm chồng nhiều thiết bị công suất lớn để thay thế.