Băng phiến và long não có tác dụng chống các loài sâu ăn vải, nhưng chỉ khi hơi của chúng đủ đậm, tức là đặt trong hộp, rương, túi kín và để đó nhiều tuần. Trong một tủ quần áo mở ra đóng vào hằng ngày, hơi loãng đi rất nhanh, phần còn lại chủ yếu là mùi hắc bám vào đồ và vào không khí phòng ngủ. Vì thế việc dùng chúng ở mức «tuỳ trường hợp» cho đồ cất dài ngày, và «không nên» cho tủ đồ mặc hằng ngày hoặc tủ có đồ của trẻ nhỏ.
Bài này nói rõ thứ gì đang cắn quần áo nhà bạn, viên trắng trong tủ thật ra là chất gì, dùng sao cho ít hại nhất nếu vẫn dùng, mặt trái cần biết, và những cách giữ đồ len, lụa, đồ cất mùa không cần đến mùi hắc ấy.
Thứ gì thật sự cắn quần áo, và mối khác mọt thế nào
Người ta hay gọi chung là "mối mọt quần áo", nhưng thủ phạm thường là sâu non của một số loài bướm nhỏ hay gọi là nhậy, và sâu non của bọ thảm. Con trưởng thành không ăn vải; chính sâu non mới gặm. Chúng thích sợi có nguồn gốc động vật như len, lụa, lông, dạ, và đặc biệt thích chỗ vải dính mồ hôi, vết thức ăn, vết sữa. Vì vậy một chiếc áo len mặc vài lần rồi cất không giặt dễ bị cắn hơn hẳn áo vừa giặt sạch.
Dấu vết của chúng là lỗ nhỏ rải rác, vệt vải mòn trơ sợi, những ống tơ mảnh như sợi chỉ bám vào vải, và lớp bụi mịn như cát ở đáy ngăn. Chúng ưa chỗ tối, ít bị động tới: góc dưới tủ, đồ cất lâu không lấy ra, thảm dưới gầm giường.
Mối thì khác hẳn. Mối ăn gỗ, giấy, thùng các-tông, và đi theo đường đất, đường mui từ dưới nền lên. Nếu thấy đường đất trên vách tủ, gỗ mủn ra, thùng giấy bị đục rỗng, đó là mối, và băng phiến không giải quyết được. Mối trong nhà là việc của dịch vụ xử lý mối, cần làm sớm trước khi lan sang khung cửa, sàn gỗ.
Viên trắng trong tủ là chất gì và làm việc thế nào
Băng phiến là tên gọi chung cho những viên hoá chất rắn thăng hoa dần thành hơi ở nhiệt độ phòng, thường là naphthalene hoặc một hợp chất clo hữu cơ khác tuỳ loại. Viên bán ở chợ có khi được gọi là long não dù thành phần là băng phiến, nên muốn biết mình đang dùng gì hãy đọc thành phần trên bao bì. Long não thật là tinh thể có mùi thơm hắc lấy từ cây long não hoặc tổng hợp, bay hơi nhanh hơn và cũng độc nếu nuốt phải.
Cơ chế của cả hai là hơi đậm đặc trong một không gian kín làm sâu non và trứng không sống được, hoặc làm con trưởng thành tránh xa. Điều kiện then chốt là không gian kín và đủ lâu. Hộp nhựa có nắp, rương gỗ đóng chặt, túi cất đồ kéo khoá kín giữ hơi lại được; tủ áo mở mỗi sáng thì không.
Hơi của chúng thường nặng hơn không khí, nên chìm xuống. Viên đặt ở đáy tủ chủ yếu bảo vệ đáy tủ, còn áo treo ở trên gần như chỉ nhận mùi. Đây là lý do nhiều người dùng băng phiến cả năm mà áo len treo vẫn bị cắn lỗ.
Nếu vẫn dùng: cách ít hại nhất
Có những đồ quý cất nhiều tháng, như áo dài lụa, chăn len, đồ dạ, mà gia đình vẫn muốn dùng băng phiến. Khi đó, làm theo những điểm sau để giảm rủi ro:
- Chỉ dùng trong hộp, rương, túi kín cho đồ cất dài ngày; không rải trong tủ đồ mặc hằng ngày, tủ phòng ngủ trẻ em.
- Giặt sạch, phơi khô hẳn đồ trước khi cất; băng phiến không thay được việc giặt.
- Bọc viên trong giấy hoặc túi vải nhỏ, đặt ở phía trên trong hộp, không để chạm trực tiếp vào vải vì có thể để lại vết ố hoặc làm hỏng một số chất liệu.
- Dùng lượng ghi trên nhãn, đừng bỏ thêm cho "chắc"; chỉ dùng một loại, không trộn nhiều loại viên với nhau.
- Đặt hộp ở chỗ trẻ nhỏ, chó mèo không mở được; ghi chú trên nắp để người khác trong nhà biết bên trong có hoá chất.
- Khi lấy đồ ra, phơi gió ngoài trời vài ngày hoặc giặt lại trước khi mặc, nhất là đồ mặc sát người.
Nếu làm đủ các bước này, đặc biệt là bước giặt sạch và hộp kín, nhiều nhà sẽ thấy chính hai việc đó mới là phần bảo vệ chính, còn viên băng phiến chỉ là thêm vào.
Mặt trái cần biết trước khi bỏ viên trắng vào tủ
Phần lớn rủi ro của băng phiến đến từ việc nó luôn bay hơi, nên người ở gần hít liên tục, và từ hình dáng viên trắng trông như kẹo. Những điều nên biết:
- Hít hơi đậm lâu ngày có thể gây đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, khó chịu đường thở; phòng ngủ đóng kín cửa mà tủ đầy băng phiến là tình huống nên tránh.
- Trẻ sơ sinh và người thiếu men G6PD nhạy cảm đặc biệt với naphthalene; không mặc cho trẻ sơ sinh đồ vừa lấy từ hộp băng phiến, không đặt băng phiến trong tủ đồ của trẻ.
- Trẻ nhỏ có thể nhầm viên băng phiến, long não là kẹo; nuốt phải cần đưa đi cơ sở y tế ngay, mang theo bao bì, không tự gây nôn.
- Chó mèo cũng có thể ngậm, liếm phải viên rơi dưới gầm tủ.
- Mùi bám dai vào sợi vải, đặc biệt len và đồ bông dày, phơi vài ngày chưa chắc hết hẳn.
- Băng phiến dễ cháy; không để gần bếp, nến, nhang.
Với nhà có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi hay khó chịu với mùi, cách đơn giản nhất là không dùng, thay bằng những cách ở phần dưới.
Giữ đồ len, lụa, đồ cất mùa mà không cần băng phiến
Những cách dưới đây đánh vào thứ sâu non cần: vải bẩn, chỗ tối yên tĩnh lâu ngày không ai động tới. Kết hợp vài cách thường đủ cho đồ gia đình.
| Cách làm | Vì sao có tác dụng | Hợp với đồ nào |
|---|---|---|
| Giặt sạch rồi mới cất | Bỏ mồ hôi, vết thức ăn mà sâu non tìm đến | Mọi loại, nhất là len, lụa |
| Hộp nhựa kín, túi hút chân không | Con trưởng thành không chui vào đẻ trứng được | Đồ cất mùa, chăn len |
| Phơi nắng, giũ mạnh vài tháng một lần | Trứng và sâu non bị giũ rơi, không ưa nắng | Áo khoác, dạ, thảm nhỏ |
| Để đồ len nhỏ trong túi kín ở ngăn đá vài ngày | Nhiệt độ rất thấp làm trứng và sâu non không sống được | Khăn, áo len nhỏ nghi đã có sâu |
| Hút bụi góc tủ, khe sàn, gầm giường | Bỏ lông, xơ vải là thức ăn của sâu non | Cả phòng |
| Miếng gỗ thơm như tuyết tùng, long não gỗ | Mùi nhẹ làm con trưởng thành né phần nào | Phụ trợ, phải chà nhám lại khi hết mùi |
Phép cấp đông nên để đồ trong túi kín để không hút ẩm, lấy ra để về nhiệt độ phòng trong túi rồi mới mở, tránh nước đọng trên sợi len. Đồ đã có lỗ thủng thì những cách này chỉ chặn không cho lan thêm, lỗ cũ vẫn phải mạng lại.
Những hiểu lầm hay gặp về băng phiến
Mùi càng nồng thì càng bảo vệ tốt. Mùi nồng trong phòng chỉ cho thấy hơi đang thoát ra ngoài hộp, tức là phần bảo vệ đồ bên trong đang yếu đi. Hộp kín đúng cách thì mở nắp mới thấy mùi, còn đứng ngoài phòng thì gần như không ngửi thấy.
Đặt băng phiến là khỏi cần giặt đồ trước khi cất. Ngược lại, đồ bẩn là thứ kéo sâu non tới, và nhiều trứng đã có sẵn trên đồ trước khi cho vào hộp. Giặt sạch, phơi khô là bước quan trọng nhất, băng phiến chỉ đứng sau.
Viên băng phiến nhỏ dần là đã hết tác dụng, bỏ thêm viên mới vào ngay. Viên nhỏ dần vì đang bay hơi, đó là cách nó làm việc. Thay khi viên gần hết, theo hướng dẫn trên nhãn, đừng bỏ chồng viên mới lên viên cũ khiến hơi đậm quá mức cần thiết.
Băng phiến trong tủ đuổi được cả chuột. Nồng độ trong tủ không đủ để đuổi chuột một cách đáng tin, mà lại đủ để người mở tủ hít mùi mỗi ngày. Chuột phải xử lý bằng cách khác: cắt nguồn ăn, bịt lối vào và đặt bẫy đúng đường đi.
Tự kiểm tủ nhà mình và kết luận theo bốn mức
Để biết tủ đang có sâu ăn vải hay không, cách đơn giản là lấy hết đồ ở ngăn nghi ngờ ra dưới ánh sáng tốt, kiểm đường may, cổ áo, nách áo len, mặt dưới nếp gấp. Có ống tơ nhỏ, bụi mịn như cát, lỗ mới viền sợi còn tươi là có. Khi đó tách riêng đồ bị cắn, giặt hoặc cấp đông, hút bụi và lau toàn bộ tủ, rồi mới xếp đồ lại. Theo dõi vài tháng: không thấy lỗ mới là đã chặn được, không cần thêm viên trắng nào.
Băng phiến, long não trong hộp kín cho đồ cất dài ngày: tuỳ trường hợp, có tác dụng nhưng kèm mặt trái, phải làm đúng cách ở trên. Rải trong tủ đồ mặc hằng ngày, tủ đồ trẻ em: không nên, tác dụng yếu mà người hít mùi suốt. Giặt sạch trước khi cất cộng hộp kín: có cơ sở, và là cách thường mà mọi thứ khác chỉ đứng sau. Miếng gỗ thơm: kém hơn cách thường nếu dùng một mình, nhưng vô hại và hợp để thêm vào.
Ví dụ giả định cho một nhà cất áo dài lụa và hai chiếc chăn len qua mùa nóng: giặt hoặc mang đi giặt khô, phơi gió cho hết ẩm, mỗi món cho vào một túi vải sạch rồi xếp vào hộp nhựa có nắp, thêm một gói hút ẩm, ghi ngày cất lên nắp. Giữa mùa mở hộp một lần vào ngày khô ráo để kiểm và giũ đồ. Chừng đó việc thường đủ giữ đồ nguyên vẹn mà không cần viên băng phiến nào.
Câu hỏi thường gặp
Băng phiến và long não có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Băng phiến là viên hoá chất thăng hoa như naphthalene, còn long não thật là tinh thể từ cây long não hoặc tổng hợp. Nhiều viên bán ngoài chợ gọi là long não nhưng thành phần là băng phiến, nên đọc bao bì trước khi dùng.
Vì sao để băng phiến trong tủ mà áo len vẫn bị cắn?
Thường vì tủ mở ra đóng vào hằng ngày nên hơi không đủ đậm, và hơi chìm xuống đáy nên áo treo ở trên ít được bảo vệ. Áo cất mà chưa giặt cũng hút sâu non tìm tới. Giặt sạch và cho vào hộp, túi kín hiệu quả hơn.
Quần áo ám mùi băng phiến làm sao cho hết?
Phơi ngoài trời chỗ có gió vài ngày, giũ mạnh, rồi giặt lại theo nhãn. Đồ len, đồ bông dày giữ mùi lâu hơn nên có thể cần phơi thêm. Không xịt nước hoa đè lên, vì chỉ chồng thêm mùi.
Có nên để băng phiến trong tủ đồ của trẻ nhỏ không?
Không nên. Trẻ nhỏ có thể nhặt viên băng phiến như kẹo, và trẻ sơ sinh nhạy cảm với hơi naphthalene hơn người lớn. Đồ của trẻ chỉ cần giặt sạch, phơi khô và cất trong hộp hoặc túi kín.
Tủ gỗ có đường đất, gỗ mủn thì băng phiến có trị được không?
Không. Đó là dấu hiệu mối, khác với sâu ăn vải. Mối đi theo đường đất từ nền lên và ăn gỗ, giấy; băng phiến không ngăn được. Nên gọi dịch vụ xử lý mối sớm và chuyển quần áo sang chỗ khác.
Cho áo len vào ngăn đá có làm hỏng áo không?
Nếu để áo trong túi kín, vài ngày trong ngăn đá thường không làm hỏng sợi len. Khi lấy ra, để túi về nhiệt độ phòng rồi mới mở để hơi nước không đọng lên áo. Cách này dùng khi nghi đồ đã có trứng hoặc sâu non.