Trong hai mẹo này, than hoạt tính là thứ hút mùi có cơ sở hơn: nó giữ phân tử mùi lại trên bề mặt lỗ xốp cực nhiều của mình, đặt vào tủ vài ngày là mùi nhẹ đi rõ, miễn là bạn đã dọn món gây mùi ra. Bã cà phê chỉ đỡ được phần nào, chủ yếu nhờ mùi cà phê lấn át, và bã còn ẩm thì chính nó mốc sau vài ngày, thành nguồn mùi mới.
Kết luận nhanh: than hoạt tính ở mức «có cơ sở» nếu dùng như thứ phụ trợ; bã cà phê ở mức «tuỳ trường hợp», chỉ đáng làm khi bã đã sấy thật khô và thay đều. Cả hai đều thua việc tìm ra món đang bốc mùi rồi lau tủ. Phần dưới đi từ chỗ mùi sinh ra, cơ chế từng thứ, cách đặt đúng chỗ, đến cách tự thử ngay trong tủ nhà mình.
Mùi trong tủ lạnh từ đâu ra trước đã
Tủ lạnh không tự sinh mùi. Nhiệt độ thấp làm vi khuẩn chậm lại chứ không dừng hẳn, nên đồ ăn để lâu vẫn phân huỷ, chỉ chậm hơn ngoài bếp. Món cá, mắm, tôm khô thải ra các hợp chất gốc amin có mùi tanh nồng; hành, tỏi, trứng hỏng, bắp cải luộc thải hợp chất chứa lưu huỳnh; dầu mỡ thừa để lâu thì ôi, ra mùi khét chua. Những phân tử này bay trong khoang kín, bám vào gioăng cao su, vào nhựa khay, vào cả đồ khác như bơ, sữa, bánh.
Ngoài đồ ăn, có ba chỗ hay bị bỏ sót. Một là lỗ thoát nước ở vách sau khoang mát: nước đọng lại, cặn rau lọt vào là có mùi chua. Hai là gioăng cửa, nơi nước canh, sữa rớt vào khe rồi để đó cả tháng. Ba là khay hứng dưới ngăn rau, chỗ lá héo nát dần mà không ai nhìn tới. Vì vậy trước khi bàn bã cà phê hay than, hãy mở tủ, ngửi từng ngăn, lôi hộp nào nghi ngờ ra. Nếu mùi vẫn còn sau khi tủ đã trống và lau sạch, lúc đó mới là việc của chất hút mùi. Còn nếu một hộp cá kho tuần trước vẫn nằm trong góc, mọi thứ hút mùi đặt vào chỉ như cầm quạt đứng cạnh đống rác.
Than hoạt tính làm việc thế nào và vì sao phải là than "hoạt tính"
Than hoạt tính là than đã được xử lý ở nhiệt độ cao cho mở ra vô số lỗ li ti bên trong. Một viên nhỏ cỡ đầu ngón tay có tổng diện tích bề mặt bên trong rất lớn, và các phân tử mùi khi đi ngang qua sẽ bị giữ lại trên bề mặt ấy. Hiện tượng này gọi là hấp phụ: mùi không bị phá huỷ, chỉ bị giữ lại. Đó cũng là lý do than có giới hạn: khi bề mặt đã kín chỗ, than không hút thêm được nữa.
Than củi đun bếp và than tre thường cũng có lỗ xốp, nhưng ít và không đều bằng than đã hoạt hoá, nên hút mùi yếu hơn nhiều. Bạn có thể dùng tạm, nhưng đừng kỳ vọng như loại hoạt tính. Than hoạt tính bán sẵn thường ở dạng hạt nhỏ đựng trong túi vải hoặc hộp có lỗ; cầm lên thấy nhẹ, đen đều, không bám tay nhiều.
Với tủ lạnh gia đình cỡ thường, một túi nhỏ đặt ở ngăn mát là đủ; tủ lớn có thể thêm một túi ở ngăn đá vì ngăn đá cũng ám mùi cá, thịt. Sau vài tuần than bắt đầu yếu đi. Phơi nắng vài giờ giúp đẩy bớt hơi ẩm và một phần mùi ra khỏi lỗ xốp, nên túi than dùng lại được vài lượt, nhưng không phục hồi như mới. Khi phơi xong đặt lại mà mùi không giảm nữa, đó là lúc thay túi khác.
Bã cà phê: phần đúng và phần bị thổi phồng
Bã cà phê sau khi pha cũng có cấu trúc xốp, nên hút được một ít mùi. Nhưng phần lớn cảm giác "tủ hết hôi" đến từ mùi cà phê rang đậm đè lên mùi khác. Mũi người nhận ra mùi mạnh nhất trong không khí và bỏ qua mùi nhẹ hơn, nên mùi cá vẫn còn đó, chỉ là bạn ngửi thấy cà phê trước.
Vấn đề lớn nhất của bã là độ ẩm. Bã vừa pha xong ướt sũng, đặt vào tủ lạnh thì vài ngày sau mọc lớp mốc trắng xanh trên mặt, và lúc đó chính đĩa bã trở thành nguồn mùi. Muốn dùng, bạn phải trải mỏng bã ra khay, phơi nắng hoặc sấy khô trong chảo lửa nhỏ, đảo đều tới khi bã tơi và rời nhau như cát. Bã khô đặt trong đĩa nông, không đậy, thay sau khoảng một tuần, hoặc sớm hơn nếu thấy vón cục.
Có người dùng hẳn cà phê bột mới thay cho bã. Cách này phí: bột mới vừa thơm vừa hút mùi tủ lạnh vào ngược lại, đem pha sau đó sẽ có vị lạ. Nếu nhà vốn uống cà phê phin mỗi ngày và có sẵn bã, sấy khô rồi dùng là tận dụng hợp lý. Nếu không, đừng đi mua cà phê chỉ để khử mùi.
So nhanh các thứ hay được đặt vào tủ lạnh để khử mùi
Bảng dưới gom những thứ người ta hay truyền nhau, xếp theo cơ chế. Mức kết luận dựa trên cơ chế hoá lý đã biết của từng chất, không phải số đo trong phòng thí nghiệm; thời gian thay là gợi ý tham khảo, tuỳ tủ nhà bạn mở ra đóng vào nhiều hay ít.
| Thứ đặt vào tủ | Làm việc nhờ đâu | Hợp với mùi nào | Nhược điểm | Kết luận |
|---|---|---|---|---|
| Than hoạt tính | Hấp phụ trong lỗ xốp | Phần lớn mùi đồ ăn | Bão hoà sau vài tuần | Có cơ sở |
| Than củi, than tre thường | Hấp phụ, ít lỗ xốp hơn | Mùi nhẹ | Yếu, dễ bụi đen | Tuỳ trường hợp |
| Bã cà phê sấy khô | Hấp phụ nhẹ, mùi cà phê che | Mùi nhẹ, mới chớm | Ẩm là mốc, phải thay đều | Tuỳ trường hợp |
| Baking soda mở nắp | Trung hoà một phần mùi chua | Mùi ôi, chua của sữa, mỡ | Bề mặt tiếp xúc nhỏ, hiệu quả hạn chế | Tuỳ trường hợp |
| Vỏ cam, vỏ chanh | Mùi tinh dầu che lấp | Không mùi nào thật sự | Héo, mốc sau vài ngày | Kém hơn cách thường |
Điểm chung dễ thấy: thứ nào cũng chỉ là phụ trợ. Không có thứ nào trong bảng xử lý được nguồn mùi còn nằm trong tủ. Nếu chỉ chọn một, hãy chọn túi than hoạt tính và đặt nó ở chỗ có gió lưu thông, thay vì nhét sâu sau hộp sữa.
Đặt chất hút mùi đúng chỗ để nó thật sự làm việc
Chất hấp phụ chỉ giữ được phân tử mùi đi qua nó. Đặt sai chỗ thì túi than nằm yên trong góc chết, mùi vẫn lượn quanh khoang. Làm theo thứ tự này:
- Dọn đồ hỏng, đồ quá hạn, đồ nặng mùi chưa đậy ra khỏi tủ trước. Món nào còn ăn được mà mùi mạnh như mắm, cá khô, hành phi thì cho vào hộp có nắp kín.
- Lau khay, vách và gioăng bằng nước ấm pha chút nước rửa bát, lau lại bằng khăn sạch, để tủ mở vài phút cho khô.
- Đặt túi than ở ngăn giữa của khoang mát, chỗ không bị hộp che kín, cách vách sau một khoảng để luồng gió lạnh đi qua được.
- Nếu ngăn đá cũng có mùi, đặt thêm một túi nhỏ ở đó. Ngăn rau thì thường không cần, trừ khi hay để hành tây, tỏi.
- Ghi lại ngày đặt túi vào một chỗ dễ thấy. Sau ba bốn tuần lấy ra phơi nắng, sau vài lượt phơi thì thay túi mới.
Một điều ít người để ý: tủ nhồi kín đồ thì gió lạnh đi kém, nhiệt độ chênh giữa các ngăn, đồ hỏng nhanh hơn, mùi cũng nặng hơn. Bớt đồ trong tủ đôi khi có ích hơn mọi túi hút mùi.
Cách tự thử ngay trong nhà mà không tự lừa mình
Mũi người rất dễ mỏi: ngửi một mùi vài phút là bớt cảm thấy, nên đứng mở tủ hít liên tục rồi kết luận "hết mùi rồi" là không đáng tin. Muốn biết than hay bã có ăn thua với tủ nhà mình, bạn có thể làm một phép thử nhỏ có đối chứng.
Lấy hai hộp nhựa có nắp cùng cỡ, mỗi hộp bỏ một miếng hành tây cắt bằng nhau. Hộp thứ nhất thêm một nắm than hoạt tính trong túi vải nhỏ, hộp thứ hai để trống. Đậy nắp, để cả hai trong tủ lạnh một ngày đêm. Hôm sau ra ngoài trời vài phút cho mũi nghỉ, quay vào mở lần lượt từng hộp và ngửi. Muốn công bằng hơn, nhờ một người khác mở hộp mà không nói hộp nào có than. Lặp lại với bã cà phê sấy khô ở một lượt khác, đừng thử hai thứ cùng lúc.
Ví dụ giả định: nếu hộp có than gần như chỉ còn mùi hành rất nhẹ, còn hộp trống hăng nồng, bạn biết loại than nhà mình đang có làm được việc. Nếu hai hộp gần như nhau, có thể than đã bão hoà, hoặc chỉ là than củi thường. Phép thử này mất một ngày, rẻ, và cho bạn câu trả lời với chính đồ nhà mình thay vì tin lời quảng cáo.
Kết luận theo bốn mức
Than hoạt tính: có cơ sở, với điều kiện đã dọn nguồn mùi và đặt ở chỗ có gió. Đây là thứ phụ trợ đáng tiền nhất trong danh sách, dùng lại được vài lượt nhờ phơi nắng. Bã cà phê sấy khô: tuỳ trường hợp, đỡ được mùi nhẹ và mới chớm, đổi lại phải sấy kỹ và thay đều; bã ướt đặt thẳng vào tủ thì nên bỏ hẳn thói quen ấy. Baking soda: tuỳ trường hợp, hợp với mùi chua ôi, phải trải mỏng mới có tác dụng. Vỏ cam chanh: kém hơn cách thường, chỉ thơm được một hai ngày.
Còn cách thường ở đây là gì? Là ba thói quen không tốn đồng nào: đồ nặng mùi luôn có hộp đậy kín, mỗi tuần mở tủ nhìn một lượt và bỏ đồ quá hạn, mỗi tháng lau gioăng và lỗ thoát nước một lần. Giữ được ba việc đó, nhiều nhà không cần đặt gì trong tủ mà vẫn không có mùi. Nếu tủ đã sạch, trống mà vẫn hôi, hoặc có mùi khét, mùi nhựa cháy, đó không còn là chuyện mẹo vặt nữa mà nên gọi thợ kiểm tra máy.
Câu hỏi thường gặp
Than hoạt tính để trong tủ lạnh bao lâu thì phải thay?
Không có mốc cố định vì tuỳ tủ có nhiều đồ nặng mùi hay không. Cách thường làm là vài tuần lấy ra phơi nắng một lần, đặt lại; khi phơi xong mà tủ vẫn có mùi trong khi đồ ăn không đổi, đó là dấu hiệu than đã yếu và nên thay túi mới.
Bã cà phê để trong tủ lạnh có bị mốc không?
Có, nếu bã còn ẩm. Bã vừa pha xong đặt thẳng vào tủ thường mốc sau vài ngày và tự bốc mùi. Muốn dùng phải trải mỏng, phơi hoặc sấy cho thật khô, tơi như cát, đặt trong đĩa nông và thay khoảng mỗi tuần.
Than củi đun bếp có thay được than hoạt tính không?
Dùng tạm được nhưng yếu hơn nhiều, vì than củi có ít lỗ xốp hơn loại đã hoạt hoá. Than củi còn hay bụi đen, nên bọc trong túi vải mỏng và đặt trên đĩa. Nếu muốn khử mùi đều đặn, một túi than hoạt tính vẫn đáng hơn.
Tủ lạnh vẫn hôi dù đã đặt than, nên làm gì?
Gần như chắc chắn vẫn còn nguồn mùi trong tủ. Lấy hết đồ ra, ngửi từng hộp, kiểm lỗ thoát nước ở vách sau khoang mát, khe gioăng cửa và khay dưới ngăn rau. Lau sạch xong mới đặt than lại; than không thể đuổi kịp một món đang hỏng dần.
Đặt chanh cắt đôi trong tủ lạnh có khử được mùi tanh không?
Chanh chỉ che mùi bằng mùi tinh dầu và héo, mốc sau vài ngày. Axit trong chanh có tác dụng khi chà trực tiếp lên bề mặt bám mùi tanh, chứ đặt nằm yên một chỗ thì gần như không xử lý được mùi trong cả khoang tủ.
Có nên xịt nước thơm vào tủ lạnh cho nhanh hết mùi không?
Không nên. Nước thơm chỉ chồng thêm một mùi khác, lại bám vào đồ ăn chưa đậy, nhất là bơ, sữa, bánh. Tủ lạnh nên không có mùi gì cả; muốn vậy thì dọn nguồn mùi, đậy kín đồ nặng mùi và dùng chất hấp phụ như than nếu cần.