Mùi cá và mùi hành tỏi là hai loại khác nhau nên không chung một cách. Mùi tanh của cá hợp nhất với chanh hoặc giấm: axit biến chất gây tanh thành dạng ít bay hơi, rửa lại bằng xà phòng là hết gần sạch. Mùi tỏi, hành bám dai hơn vì chất gây mùi tan trong dầu; cách chắc là xà phòng, nước lạnh và chà kỹ kẽ móng. Thìa inox có thể đỡ thêm một chút, bã cà phê chủ yếu chà xát và che mùi.
Kết luận nhanh: chanh với mùi cá «có cơ sở»; thìa inox với mùi tỏi «tuỳ trường hợp»; bã cà phê «kém hơn cách thường» nếu so với xà phòng và chà đúng. Dưới đây là lý do từng cách, thứ tự làm hợp lý ngay sau khi sơ chế, và mấy điều cần tránh, nhất là chuyện chanh dính tay rồi ra nắng.
Vì sao mùi cá và mùi tỏi bám tay theo hai kiểu khác nhau
Mùi tanh của cá biển, cá sông để lâu chủ yếu đến từ một nhóm hợp chất gốc amin, mang tính kiềm nhẹ và bay hơi dễ. Chúng bám lên da cùng nhớt cá, và vì bay hơi liên tục nên tay cứ thoang thoảng tanh suốt buổi. Điểm yếu của nhóm này là gặp axit thì chuyển thành dạng muối, ít bay hơi hơn hẳn và tan trong nước.
Mùi tỏi, hành tây, hành tím lại từ các hợp chất chứa lưu huỳnh, sinh ra khi bạn cắt, đập làm vỡ tế bào. Nhiều chất trong nhóm này tan trong dầu tốt hơn trong nước, nên chúng thấm vào lớp dầu tự nhiên trên da, len vào kẽ móng và vân tay. Rửa nước không thì gần như không ăn thua, còn chanh cũng không trung hoà được như với mùi cá. Hiểu hai cơ chế này thì sẽ thấy vì sao một mẹo có người khen hết lời, người khác bảo chẳng tác dụng gì: họ đang thử trên hai loại mùi khác nhau.
Thêm một chi tiết: da tay khô, nứt nẻ hay có vết xước giữ mùi lâu hơn vì nhiều chỗ cho chất mùi đọng lại. Người làm bếp hằng ngày thường thấy mùi tỏi theo mình tới tối là vì vậy.
Chà thìa inox: có tác dụng tới đâu
Mẹo nói gì. Cầm một chiếc thìa hoặc miếng inox, chà lên tay dưới vòi nước lạnh khoảng nửa phút như đang rửa tay bằng xà phòng, mùi tỏi hành sẽ bớt. Có hẳn loại "xà phòng inox" bán sẵn theo cùng ý tưởng.
Cơ chế được đưa ra. Giả thuyết hay được nhắc là bề mặt kim loại giữ lại một phần hợp chất lưu huỳnh. Tới nay đây vẫn là giải thích chưa chắc chắn, chưa có kết luận rõ ràng nào đủ để khẳng định cơ chế này.
Thực tế dễ gặp. Nhiều người thấy mùi tỏi nhẹ đi sau khi chà, nhưng một phần lớn có thể nhờ nước chảy và động tác chà xát kéo dài, thứ mà bình thường ta làm qua loa vài giây. Với mùi cá, thìa inox gần như không giúp gì thêm.
Cách làm cho đáng. Nếu muốn thử, hãy chà thìa trước, sau đó vẫn rửa xà phòng như thường. Đừng bỏ xà phòng chỉ vì đã chà inox. Kết luận: tuỳ trường hợp, vô hại và không tốn gì, nhưng đừng trông vào nó như cách chính.
Chanh, giấm cho mùi cá: cách dùng đúng và chỗ cần cẩn thận
Với mùi tanh, axit trong chanh, tắc, giấm làm việc thật. Sau khi làm cá, lau bớt nhớt bằng giấy hoặc rửa sơ nước lạnh, vắt vài giọt chanh hoặc đổ một chút giấm ra lòng bàn tay, xoa đều hai mặt tay, kẽ ngón, quanh móng chừng nửa phút, rồi rửa lại bằng xà phòng và nước. Mùi tanh giảm rõ, phần còn lại sẽ trôi theo xà phòng.
Có hai chỗ cần cẩn thận. Thứ nhất, tay đang có vết đứt, xước do dao hay vây cá thì axit làm xót, đôi khi rát kéo dài; khi đó dùng giấm pha loãng với nước hoặc bỏ qua bước này. Thứ hai, nước cốt chanh, tắc dính trên da rồi ra nắng có thể gây phản ứng làm da đỏ, rộp hoặc thâm thành vệt theo đường nước chảy. Nên rửa tay thật sạch bằng xà phòng sau khi dùng chanh, nhất là khi sắp ra ngoài trời hay đi chợ giữa trưa.
Giấm có ưu điểm là không để lại vết dính, nhưng mùi giấm cũng nồng; rửa xà phòng xong sẽ bay hết. Với mùi tỏi hành, chanh giúp ít hơn nhiều, nên đừng tốn chanh xoa đi xoa lại mà bỏ qua bước xà phòng. Kết luận cho mùi cá: có cơ sở.
Bã cà phê, kem đánh răng và mấy mẹo chà xát khác
Bã cà phê được khen vì hạt nhỏ, nhám nhẹ, chà lên tay kéo được cặn bám trong vân tay và quanh móng, cộng thêm mùi cà phê đè lên mùi tỏi. Khi rửa sạch, mùi cà phê cũng trôi, và nếu mùi tỏi còn thì lại hiện ra. Nói cách khác, phần có ích là chà xát, phần còn lại là che mùi. Dùng thì cần lưu ý bã dễ dính vào kẽ bồn rửa, không nên đổ nhiều xuống lỗ thoát vì bã gom lại thành cục, góp phần gây tắc.
Kem đánh răng dạng kem cũng hay được nhắc: trong kem có hạt mài mịn và chất tạo bọt, chà lên tay rồi rửa thì sạch hơn rửa nước không. Nhưng nó không hơn xà phòng rửa tay thường bao nhiêu, mà lại tốn kem và để lại cảm giác the. Muối hạt chà tay thì nhám quá, dễ làm rát da đang khô.
Ở nhóm này, kết luận chung là kém hơn cách thường. Một chiếc bàn chải móng tay mềm cộng xà phòng làm cùng việc chà xát mà không bỏ lại cặn, không phí đồ ăn uống, và với người làm bếp thường xuyên thì đó là thứ đáng giữ cạnh bồn rửa.
Thứ tự làm ngay sau khi sơ chế để tay ít mùi nhất
Phần lớn mùi bám dai là do để lâu rồi mới rửa, hoặc rửa bằng nước nóng ngay từ đầu làm da mở ra, nhớt cá đông lại. Thứ tự dưới đây gom lại các bước có cơ sở:
- Rửa sơ bằng nước lạnh ngay khi xong việc, chưa dùng xà phòng, để trôi bớt nhớt cá, nước tỏi, vụn hành.
- Nếu là mùi cá: xoa chanh, tắc hoặc giấm khắp tay khoảng nửa phút. Nếu là tỏi hành: bỏ qua bước này, hoặc chà thìa inox dưới vòi nước nếu bạn muốn thử.
- Rửa bằng xà phòng, chà lòng bàn tay, mu bàn tay, từng kẽ ngón, đầu ngón và quanh móng ít nhất hai mươi giây; dùng bàn chải móng mềm cho phần đầu ngón.
- Tráng sạch, lau khô bằng khăn sạch, không dùng khăn lau bếp đang ám mùi.
- Thoa một lớp kem dưỡng tay nếu da khô; da đủ ẩm ít giữ mùi hơn ở các lần sau.
Lần sau, có hai việc giúp tay đỡ mùi ngay từ đầu: đeo găng mỏng khi làm cá, tỏi số lượng lớn, và dùng dao, dụng cụ đập tỏi thay vì bóc, bóp bằng tay. Không phải mẹo nào cũng cần khi bạn tránh được việc để mùi bám vào ngay từ đầu.
Tự thử một lần để biết cách nào hợp tay nhà mình
Vì mỗi người da khác nhau, cách tốt nhất để hết tin đồn là tự so ngay hôm nấu. Mỗi tay một cách, cùng lúc, cùng một loại mùi. Ví dụ giả định cách ghi lại:
| Lượt thử | Tay trái | Tay phải | Ngửi sau mười phút | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Mùi tỏi | Chà thìa inox rồi xà phòng | Chỉ xà phòng, chà cùng thời gian | Nhờ người khác ngửi, không nói tay nào | Đổi tay ở lần sau |
| Mùi cá | Chanh rồi xà phòng | Chỉ xà phòng | Ngửi kẽ ngón và móng | Tay có vết xước thì bỏ chanh |
| Mùi hành tây | Bã cà phê rồi xà phòng | Chỉ xà phòng | Ngửi sau khi tay khô hẳn | Lau bồn rửa sau khi xong |
Điều quan trọng là thời gian chà phải bằng nhau ở hai tay, vì chính thời gian chà là yếu tố hay bị lẫn vào kết quả. Đổi bên ở lần thử sau để loại bớt chuyện tay thuận chà mạnh hơn. Sau hai ba lượt, bạn sẽ biết bước nào đáng giữ trong bếp nhà mình.
Tay đã sạch mà vẫn ngửi thấy mùi: kiểm mấy chỗ quanh bếp
Không ít lần tay đã hết mùi nhưng vẫn tưởng còn, vì mùi bám trên những thứ tay vừa chạm lại. Khăn lau tay treo cạnh bếp ngấm nước cá cả buổi là thủ phạm hay gặp nhất: rửa tay sạch rồi lau vào khăn ấy là mùi quay lại ngay. Vòi nước, núm vặn, tay nắm tủ lạnh cũng nhận nhớt cá từ lúc bạn mở ra lấy đồ giữa chừng.
Thớt gỗ và dao sau khi làm cá, đập tỏi cũng giữ mùi, và tay chạm vào khi dọn dẹp lại nhiễm tiếp. Nên rửa thớt, dao ngay sau khi dùng bằng nước lạnh trước, xà phòng sau, dựng thớt cho khô thoáng. Với mùi tanh trên thớt, xoa một ít giấm hoặc chanh rồi rửa lại cũng có tác dụng như trên tay.
Một mẹo kiểm nhanh: rửa tay xong, ra khỏi bếp vài phút rồi mới ngửi. Nếu ngoài phòng khách tay không còn mùi, còn trong bếp vẫn thấy tanh, thì việc cần làm là lau dọn và thay khăn, không phải chà tay thêm lần nữa cho rát da.
Kết luận theo bốn mức
Chanh, giấm cho mùi cá: có cơ sở, nhờ axit giữ chất gây tanh lại; luôn rửa xà phòng sau đó, tránh khi tay có vết đứt và đừng để nước chanh trên da rồi ra nắng. Thìa inox cho mùi tỏi hành: tuỳ trường hợp, vô hại, có người thấy đỡ, nhưng cơ chế chưa rõ và nên đi kèm xà phòng. Bã cà phê, kem đánh răng: kém hơn cách thường, phần có ích chỉ là chà xát và che mùi.
Cách thường đáng làm nhất vẫn là rửa nước lạnh sớm, xà phòng chà đủ lâu, chú ý kẽ móng, và đeo găng khi sơ chế nhiều. Nếu tay ngứa, nổi mẩn hay bong da sau khi dùng chanh, giấm hoặc sau khi tiếp xúc tỏi nhiều, đó không còn là chuyện mùi; nên ngừng và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu. Còn nếu da khoẻ mà chỉ muốn tay thơm tho trước khi ra khỏi bếp, bốn bước rửa ở trên cộng một chiếc khăn sạch là đủ, không cần mua thêm dụng cụ chuyên khử mùi nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rửa xà phòng rồi mà tay vẫn còn mùi tỏi?
Vì chất gây mùi tỏi tan trong dầu và len vào kẽ móng, vân tay; rửa vài giây chưa đủ kéo chúng ra. Chà xà phòng ít nhất hai mươi giây, dùng bàn chải móng mềm cho đầu ngón và lau khô bằng khăn sạch thường giải quyết được phần lớn.
Có nên rửa tay bằng nước nóng cho nhanh hết tanh không?
Không cần. Nước lạnh ở bước đầu giúp nhớt cá trôi dễ hơn, còn nước nóng làm da khô và có thể khiến một phần mùi bay lên mạnh hơn trong lúc rửa. Nước ấm vừa phải với xà phòng ở bước sau là đủ.
Thìa inox nào cũng dùng để khử mùi được à?
Thìa, muỗng hay miếng inox sạch trong bếp đều dùng được, mẹo này không đòi hỏi loại đặc biệt. Có điều cơ chế còn chưa rõ và tác dụng tuỳ người; hãy coi nó là bước thêm trước khi rửa xà phòng, không phải thay cho xà phòng.
Dùng chanh khử mùi tay rồi ra nắng có sao không?
Có thể có. Nước cốt chanh, tắc dính trên da rồi gặp nắng mạnh có thể làm da đỏ, rộp hoặc thâm thành vệt. Rửa sạch bằng xà phòng sau khi dùng chanh là đủ để tránh chuyện này, nhất là trước khi ra ngoài trời.
Đeo găng tay khi làm tỏi, cá có thật sự cần?
Không bắt buộc với lượng nhỏ, nhưng rất đáng khi bạn bóc cả bát tỏi, làm vài con cá hay thái nhiều hành. Găng mỏng giúp tay sạch mùi ngay từ đầu, đỡ phải xoa đủ thứ sau đó và đỡ khô da nếu nấu nướng hằng ngày.
Bã cà phê đổ xuống bồn rửa có làm tắc cống không?
Một nhúm nhỏ trôi theo nước thì thường không sao, nhưng đổ thường xuyên thì bã dồn lại cùng dầu mỡ ở chỗ cong của ống, góp phần gây tắc. Nếu chà tay bằng bã, hãy làm trên lòng bàn tay, gạt phần lớn vào thùng rác trước khi xả nước.