Nắp lọ thuỷ tinh vặn không ra thường vì một trong ba lý do: bên trong bị hút chân không, mứt hay nước đường khô dính chặt ren, hoặc lần trước vặn quá tay. Cả ba mẹo quen thuộc đều có cơ sở nếu dùng đúng chỗ: gõ cạnh nắp hoặc luồn cán thìa để phá chân không, hơ nắp kim loại dưới nước nóng để nắp giãn và đường dính mềm ra, đeo găng cao su để tay bám chắc hơn. Điều cần tránh là dùng dao nạy và dội nước sôi lên lọ đang lạnh.
Bài này đi qua từng nguyên nhân và mẹo hợp với nó, những điều an toàn khi lọ chống cự, và dấu hiệu đồ trong lọ đã hỏng, mở ra cũng không nên ăn. Mức kiểm chứng: dựa trên nguyên lý áp suất, giãn nở nhiệt của kim loại và thuỷ tinh, và hướng dẫn an toàn thực phẩm phổ thông, không có phép đo riêng.
Vì sao nắp lọ chặt cứng
Chân không bên trong. Đồ đóng lọ khi còn nóng, hoặc lọ đóng kín ở nhà máy, khi nguội thì không khí trong lọ co lại, áp suất bên trong thấp hơn bên ngoài. Không khí bên ngoài ép nắp dính chặt xuống miệng lọ. Đây là lý do lọ mới mở lần đầu thường kêu “bụp” khi nắp nhả ra, và là lý do nhiều lọ mới rất khó mở.
Đường, mứt, nước sốt khô dính ren. Lọ mật ong, mứt, nước sốt, dưa cà, sau mỗi lần dùng còn dính một chút ở ren. Khô lại, lớp đường này như keo dán giữa nắp và miệng lọ.
Vặn quá tay. Người khoẻ vặn nắp, người tay yếu phải mở. Ren càng chặt thì ma sát càng lớn, nhất là với nắp có lớp đệm nhựa bên trong.
Nắp gỉ. Nắp kim loại cũ, để chỗ ẩm, gỉ ở ren làm nắp kẹt. Lọ đựng đồ chua, đồ mặn hay gặp chuyện này.
Tay trơn, lọ trơn. Tay ướt, dính dầu, lọ ngoài dính mỡ thì lực xoay không truyền được vào nắp. Nhiều khi chỉ cần lau khô tay và lọ là mở được.
Gõ nắp và luồn thìa: phá chân không
Khi nắp chặt vì chân không, việc cần làm là cho một chút không khí lọt vào lọ. Mẹo gõ nắp làm được điều đó: cầm lọ nghiêng, gõ nhẹ vài lần cạnh nắp xuống mặt bàn có lót khăn, xoay lọ để gõ quanh vòng nắp. Mỗi cú gõ làm mép nắp kim loại hơi biến dạng trong chốc lát, khe hở nhỏ đủ để không khí lọt vào, áp suất hai bên cân bằng lại. Một số người gõ đáy lọ bằng lòng bàn tay, cách này cũng có tác dụng nhẹ do rung động.
Cách nhẹ nhàng hơn là luồn mép cán thìa hoặc đầu cái mở nắp chai dưới mép nắp, bẩy nhẹ ở một hai điểm cho tới khi nghe tiếng xì nhỏ hoặc tiếng “bụp”. Khi đã nghe tiếng đó, nắp thường xoay ra dễ dàng. Dùng cán thìa có đầu tròn, bẩy nhẹ, không cần lực mạnh.
Hai cách này hợp nhất với lọ mới đóng kín, lọ đồ đóng hộp, lọ đồ nóng vừa nguội. Với nắp dính đường hay nắp gỉ, gõ và bẩy giúp ít hơn. Không dùng dao nhọn để nạy: lưỡi dao trượt trên kim loại và thuỷ tinh rất dễ cứa vào tay đang giữ lọ, đây là kiểu tai nạn bếp hay gặp.
Hơ nước nóng: kim loại giãn nhiều hơn thuỷ tinh
Hầu hết vật liệu giãn ra khi nóng, nhưng kim loại giãn nhiều hơn thuỷ tinh. Hơ riêng phần nắp kim loại dưới vòi nước nóng hoặc nhúng ngược phần nắp vào bát nước nóng chừng nửa phút tới một phút, nắp nở ra một chút so với miệng lọ, ren lỏng hơn. Nước nóng cũng làm mềm lớp đường, mứt dính trong ren. Đây là mẹo có cơ sở rõ, đặc biệt với nắp dính đường. Sau khi hơ, lau khô nắp và tay rồi mới vặn, vì nắp ướt trơn.
Rủi ro nằm ở thuỷ tinh. Thuỷ tinh thường chịu thay đổi nhiệt đột ngột kém: một lọ vừa lấy từ tủ lạnh ra mà dội nước sôi lên có thể nứt hoặc vỡ vì phần ngoài nở ra nhanh hơn phần trong. Vì vậy dùng nước nóng vừa, nóng như nước rửa bát nóng, không dùng nước sôi già. Lọ lạnh thì để ra ngoài một lúc cho bớt lạnh trước. Chỉ hơ phần nắp, giữ lọ nghiêng để nước không xối khắp thân lọ.
Với nắp nhựa, mẹo nước nóng tác dụng ít hơn vì nhựa và thuỷ tinh giãn khác kiểu, nhưng vẫn giúp làm mềm đường dính. Không dùng bật lửa hay bếp gas để hơ nắp: lửa đốt nóng không đều, làm cháy lớp đệm trong nắp và có thể làm nứt cổ lọ.
Nguyên nhân nào thì dùng mẹo nào
Chưa biết nguyên nhân thì thử theo thứ tự từ trên xuống, mỗi cách một hai lần.
| Nguyên nhân | Mẹo hợp nhất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tay trơn, lọ trơn | Lau khô, đeo găng cao su hoặc lót khăn | Thường chỉ cần vậy |
| Chân không, lọ mới | Gõ cạnh nắp, luồn cán thìa bẩy nhẹ | Nghe tiếng xì hoặc bụp là được |
| Đường, mứt dính ren | Hơ nắp nước nóng vừa, lau khô rồi vặn | Lần sau lau sạch ren trước khi đậy |
| Vặn quá chặt | Găng cao su, tư thế đúng, dụng cụ mở nắp | Không dùng dao nạy |
| Nắp gỉ | Nước nóng vừa, găng, dụng cụ mở nắp | Mở xong thay nắp mới hoặc chuyển đồ sang lọ khác |
| Lọ lạnh từ tủ lạnh | Để bớt lạnh rồi mới hơ nắp | Tránh sốc nhiệt làm nứt lọ |
Tư thế đúng cũng là một mẹo: đặt lọ trên mặt bàn thấp hoặc kẹp giữa hai đùi khi ngồi, một tay ôm chặt thân lọ, tay kia úp cả lòng bàn tay lên nắp và xoay, dồn lực từ vai chứ không chỉ từ các ngón tay.
Găng cao su và dụng cụ mở nắp: thêm lực bám
Găng cao su rửa bát. Cao su bám vào kim loại tốt hơn da tay nhiều, nhất là khi tay ẩm. Đeo găng cho tay giữ nắp, có khi cả tay giữ lọ, thường tăng lực xoay rõ rệt. Đây là mẹo đơn giản và có cơ sở.
Miếng lót silicon, dây thun bản rộng. Không có găng thì một miếng lót nồi bằng silicon, tấm lót chống trượt trong ngăn kéo, hoặc vài vòng dây thun bản rộng quấn quanh nắp cũng làm cùng việc: tăng ma sát.
Khăn khô. Khăn khô kém hơn cao su nhưng vẫn hơn tay ướt. Gấp khăn vài lớp, úp lên nắp rồi xoay.
Dụng cụ mở nắp. Có loại kẹp dạng chữ V gắn dưới tủ bếp, loại cầm tay có tay đòn dài. Nhà có người cao tuổi, người viêm khớp tay hay người tay yếu thì một dụng cụ như vậy giúp tự lập hơn nhiều, khỏi phải chờ người khác mở hộ.
Không nhờ răng. Mở nắp bằng răng là cách hay gặp và dễ làm mẻ răng. Không có dụng cụ thì chờ người khác giúp vẫn hơn.
An toàn: lọ nứt, và khi đồ trong lọ đã hỏng
Nếu trong lúc vặn mà lọ có vết nứt, dừng lại ngay. Lọ nứt có thể vỡ trong tay khi tiếp tục dùng lực. Đeo găng dày, đặt lọ vào chậu, chuyển đồ bên trong ra nếu đồ chưa lẫn mảnh thuỷ tinh; nghi có mảnh vỡ lọt vào thì bỏ cả lọ, không cố lọc. Gói mảnh thuỷ tinh vào giấy dày hoặc hộp cứng trước khi bỏ rác, ghi chú cho người thu gom biết là đồ sắc.
Có những lọ mở được nhưng không nên ăn. Với đồ đóng lọ mua sẵn hay tự làm ở nhà, các dấu hiệu nghi hỏng gồm: nắp phồng lên, ấn vào nắp thấy bật lên bật xuống ở lọ chưa mở; mở ra nghe xì mạnh, đồ bên trong trào bọt; nước trong lọ đục, có bọt khí nổi lên khi chưa lắc; mùi lạ, mùi chua khác thường; có váng mốc. Gặp những dấu hiệu này thì bỏ cả lọ, không nếm thử để kiểm tra. Ngược lại, lọ mới mua mà mở ra không nghe tiếng “bụp” ở loại có nắp đệm chân không thì cũng nên xem kỹ, vì có thể lọ đã hở trước đó.
Ai ăn đồ đóng lọ rồi thấy buồn nôn, nôn, đau bụng, khó nuốt, nhìn mờ hay yếu cơ thì cần đi khám ngay và mang theo lọ đồ đã ăn. Đồ đóng lọ tự làm ở nhà, nhất là đồ ít chua, ít mặn, cần làm theo hướng dẫn an toàn thực phẩm chính thống, không theo cảm giác.
Tự thử và kết luận
Lần tới khi gặp một lọ khó mở, thử làm như người kiểm tra: thử vặn bằng tay trần lau khô trước, ghi nhận có mở được không. Nếu không, thêm một yếu tố mỗi lần: găng cao su, rồi gõ nắp, rồi nước nóng vừa. Dừng lại ở bước mở được, và để ý xem nắp mở ra có tiếng “bụp” không, ren có dính đường không. Sau vài lần như vậy, bạn sẽ biết lọ nhà mình hay chặt vì nguyên nhân gì và đi thẳng tới mẹo đúng thay vì làm cả ba cùng lúc.
Kết luận theo bốn mức: gõ cạnh nắp và luồn cán thìa để phá chân không là có cơ sở; găng cao su, lót silicon để tăng bám là có cơ sở; hơ nắp kim loại dưới nước nóng vừa là có cơ sở, nhưng thành không nên nếu là dội nước sôi lên lọ vừa lấy từ tủ lạnh. Dùng dao nạy và mở bằng răng là không nên. Và lọ có dấu hiệu hỏng thì không cần mở cho bằng được: bỏ đi là quyết định đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lọ mới mua rất khó mở nắp?
Lọ đóng kín ở nhà máy thường có chân không bên trong, áp suất ngoài ép nắp xuống. Gõ nhẹ cạnh nắp xuống mặt bàn có lót khăn hoặc luồn cán thìa dưới mép nắp bẩy nhẹ cho không khí lọt vào, nghe tiếng xì là nắp dễ xoay.
Hơ nắp lọ bằng nước nóng có làm vỡ lọ không?
Có thể, nếu lọ đang lạnh mà dội nước sôi lên, vì thuỷ tinh chịu thay đổi nhiệt đột ngột kém. Dùng nước nóng vừa, chỉ hơ phần nắp, và để lọ lấy từ tủ lạnh ra bớt lạnh trước khi hơ.
Không có găng cao su thì dùng gì thay?
Miếng lót nồi bằng silicon, tấm lót chống trượt, vài vòng dây thun bản rộng quấn quanh nắp, hoặc khăn khô gấp vài lớp đều giúp tăng độ bám. Nhớ lau khô tay và thân lọ trước.
Nắp lọ mật ong, mứt bị dính chặt thì làm sao?
Lớp đường khô trong ren là nguyên nhân chính. Hơ nắp dưới nước nóng vừa khoảng nửa phút tới một phút để đường mềm ra, lau khô nắp rồi vặn. Lần sau lau sạch ren và miệng lọ trước khi đậy nắp.
Lọ đồ đóng hộp bị phồng nắp có ăn được không?
Không nên ăn. Nắp phồng, mở ra xì mạnh, đồ trào bọt, mùi lạ hay nước đục là những dấu hiệu nghi hỏng. Bỏ cả lọ, không nếm thử. Nếu đã lỡ ăn và thấy khó chịu, khó nuốt, nhìn mờ thì cần đi khám ngay.
Người cao tuổi tay yếu nên mở nắp lọ thế nào?
Dụng cụ mở nắp dạng kẹp gắn dưới tủ bếp hoặc loại cầm tay có tay đòn dài giúp mở mà không cần nhiều lực. Kết hợp găng cao su và đặt lọ ở mặt bàn thấp để dồn lực từ vai. Khi mua đồ, có thể nhờ người nhà nới nắp sẵn một chút.