Thả trứng vào cốc nước cho biết khá đúng trứng mới hay đã để lâu: trứng nằm ngang dưới đáy là còn mới, trứng chìm nhưng dựng đứng là đã để một thời gian, trứng nổi lên là đã rất cũ. Nhưng phép thử này không cho biết trứng có an toàn hay không: trứng chìm vẫn có thể nhiễm khuẩn, trứng nổi không chắc là thối. Mẹo xếp mức «có cơ sở» cho việc đoán tuổi trứng, và phải đi kèm bước đập ra bát riêng, ngửi và nhìn trước khi dùng.
Bài dựa trên cấu tạo vỏ, màng và khoang khí của trứng gà cùng khuyến nghị an toàn thực phẩm phổ thông về trứng; mốc thời gian nêu trong bài là ví dụ giả định, vì trứng mất nước nhanh hay chậm tuỳ nhiệt độ và độ ẩm nơi để.
Vì sao trứng cũ lại nổi
Vỏ trứng trông kín nhưng thực ra có hàng nghìn lỗ rất nhỏ. Ngay khi trứng được đẻ ra và nguội dần, phần bên trong co lại, tạo ra một khoang khí nhỏ ở đầu tù, nằm giữa hai lớp màng mỏng sát vỏ. Theo thời gian, nước trong lòng trắng và lòng đỏ bay hơi dần qua các lỗ trên vỏ, không khí từ ngoài vào bù chỗ đó, khoang khí lớn lên.
Khoang khí càng lớn thì quả trứng càng nhẹ đi so với thể tích của nó. Trứng mới, khoang khí nhỏ, nặng hơn nước nên chìm hẳn và nằm ngang dưới đáy. Trứng để lâu hơn, khoang khí lớn làm đầu tù nhẹ, trứng vẫn chìm nhưng dựng đứng lên, đầu tù hướng lên trên. Trứng để rất lâu, khoang khí đủ lớn để cả quả nhẹ hơn nước, trứng nổi.
Như vậy phép thử cốc nước đo một thứ khá rõ ràng: lượng nước trứng đã mất, tức là gián tiếp đo thời gian và điều kiện bảo quản. Trứng để chỗ nóng, khô sẽ mất nước nhanh hơn trứng để mát, nên hai quả cùng ngày đẻ có thể cho kết quả khác nhau.
Người làm nghề ấp trứng từ xưa đã dùng một cách tương tự là soi trứng dưới ánh đèn trong phòng tối để nhìn khoang khí và bóng lòng đỏ. Phép thử cốc nước là phiên bản dễ làm trong bếp: thay vì nhìn khoang khí, bạn nhìn hệ quả của nó lên sức nổi của quả trứng. Hai cách cùng đo một thứ, chỉ khác dụng cụ.
Đọc ba trạng thái trong cốc nước
Bảng dưới đây là cách đọc thông dụng, kèm việc nên làm tiếp với từng trạng thái.
| Trạng thái | Ý nghĩa thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Chìm, nằm ngang dưới đáy | Trứng còn mới, khoang khí nhỏ | Dùng bình thường; vẫn đập ra bát riêng |
| Chìm, nghiêng một góc | Đã để một thời gian | Dùng sớm, hợp để luộc, nấu chín kỹ |
| Chìm, dựng đứng đầu tù lên | Để khá lâu, khoang khí lớn | Đập ra bát riêng kiểm mùi, nấu chín kỹ |
| Lơ lửng hoặc nổi | Đã rất cũ, mất nhiều nước | Đa số nên bỏ; nếu đập thử thì ra ngoài bồn, ngửi kỹ |
Điều cần nhấn mạnh là cột cuối: không trạng thái nào thay được bước đập ra bát riêng. Trứng chìm nằm ngang mà đập ra có mùi hôi, lòng đỏ vỡ loang, lòng trắng đổi màu thì vẫn bỏ. Phép thử cốc nước chỉ giúp bạn sắp xếp quả nào dùng trước, quả nào cần cẩn thận hơn.
Một điều hay khiến người ta hiểu lầm: trứng dựng đứng không có nghĩa là trứng đã hỏng. Trứng để một thời gian ở nơi mát vẫn có thể còn tốt, chỉ là lòng trắng loãng hơn, lòng đỏ dễ vỡ hơn. Trứng như vậy luộc lại dễ bóc vỏ hơn trứng mới, vì khoang khí lớn tách màng ra khỏi vỏ.
Điều phép thử cốc nước không cho bạn biết
Nguy cơ lớn nhất với trứng sống không đến từ việc trứng cũ mà đến từ vi khuẩn, trong đó có loại gây ngộ độc thường gặp ở trứng và gia cầm. Vi khuẩn có thể nằm trên vỏ, hoặc trong một số trường hợp đã có trong trứng từ trước khi đẻ. Một quả trứng mới tinh, chìm nằm ngang hoàn hảo vẫn có thể mang vi khuẩn này mà không có mùi, không đổi màu gì.
Vì vậy phép thử cốc nước không phải là phép thử an toàn. Những cách giảm rủi ro thật sự là: không dùng trứng có vỏ nứt, bẩn nhiều; giữ trứng ở chỗ mát; nấu chín kỹ, nhất là khi người ăn là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh nền; rửa tay sau khi cầm trứng sống; không để trứng sống dây vào đồ ăn chín.
Ngược lại, trứng nổi không có nghĩa chắc chắn là thối. Có thể chỉ là trứng đã mất nhiều nước do để chỗ khô nóng lâu. Nhưng một quả trứng đã cũ tới mức đó thì chất lượng kém, lòng trắng loãng, khả năng hỏng cao, nên đa số khuyến nghị phổ thông là bỏ, không tiếc. Nếu muốn kiểm, đập ra ngoài bồn hoặc ngoài trời, cách xa đồ ăn khác, vì trứng thối có mùi rất nặng.
Làm phép thử cho đúng
Cách làm đơn giản nhưng có vài chi tiết hay bị bỏ qua.
- Dùng cốc hoặc tô trong, đủ sâu để trứng có thể dựng đứng, đổ nước sạch nguội ở nhiệt độ phòng.
- Thả nhẹ từng quả trứng bằng thìa, không thả rơi từ cao để khỏi nứt vỏ.
- Quan sát trạng thái sau khi trứng đứng yên, đối chiếu bảng ở trên.
- Vớt trứng ra, lau khô ngay. Không ngâm trứng lâu trong nước, vì vỏ có lỗ, nước và vi khuẩn trên vỏ có thể bị kéo vào trong khi trứng lạnh hơn nước.
- Trứng đã thử nước thì dùng sớm, không cất lại lâu như trứng chưa ướt.
- Khi dùng, đập từng quả ra một bát nhỏ riêng, nhìn, ngửi, ổn rồi mới đổ vào nồi hay bát trứng chung.
Bước đập ra bát riêng là thói quen của nhiều bếp ăn chuyên nghiệp. Nó tốn thêm một cái bát nhưng tránh được cảnh một quả hỏng làm hỏng cả mẻ trứng đã đánh, cả đĩa bánh đang làm.
Bảo quản trứng ở nhà: ngăn mát hay để ngoài
Trứng mua ở chợ, ở cửa hàng nước ta thường để ngoài nhiệt độ phòng. Về nhà, nếu chưa dùng ngay trong vài ngày, đưa vào ngăn mát giúp trứng mất nước chậm hơn và làm chậm vi khuẩn nếu có. Chỗ hợp là ngăn chính bên trong, để nguyên trong khay hoặc hộp, đầu tù hướng lên, chứ không phải khay trứng ở cánh cửa, nơi nhiệt độ dao động nhiều mỗi lần mở tủ.
Một khi đã cho trứng vào tủ lạnh thì nên giữ lạnh luôn, không lấy ra để ngoài lâu rồi lại cho vào. Trứng lạnh lấy ra ngoài không khí nóng ẩm sẽ đọng nước trên vỏ, tạo điều kiện cho vi khuẩn trên vỏ đi vào qua lỗ. Khi cần trứng ở nhiệt độ phòng để làm bánh, chỉ lấy đúng số quả cần dùng ra trước một lúc.
Không rửa trứng trước khi cất. Trứng có lớp màng tự nhiên trên vỏ giúp hạn chế vi khuẩn đi vào, rửa đi là mất lớp này. Trứng dính bẩn thì lau khô bằng giấy, khi chuẩn bị dùng mới rửa. Trứng đã luộc chín thì để ngăn mát và ăn trong vài ngày, trứng luộc đã bóc vỏ thì nên ăn sớm hơn.
Nếu khay trứng không ghi ngày, tự ghi ngày mua bằng bút chì lên một quả hoặc lên nắp hộp. Mua trứng mới thì xếp ra phía sau, trứng cũ đưa lên trước để dùng trước. Thói quen này khiến bạn ít khi phải đến lượt dùng tới cốc nước, vì trứng trong nhà hiếm khi để đến mức đáng ngờ.
Tự thử để làm quen với các trạng thái
Muốn tự tay thấy khoang khí lớn dần, có thể theo dõi một quả trứng trong vài tuần. Ví dụ giả định:
- Mua một khay trứng ghi ngày đóng gói hoặc biết ngày mua. Đánh dấu ba quả bằng bút chì trên vỏ.
- Để một quả ngoài nhiệt độ phòng, hai quả trong ngăn mát.
- Mỗi tuần thả cả ba vào cốc nước, quan sát, ghi lại trạng thái, lau khô rồi để lại chỗ cũ.
- Bạn sẽ thấy quả để ngoài đổi trạng thái nhanh hơn quả trong tủ.
- Cuối đợt, luộc chín cả ba, bổ đôi, nhìn kích thước khoang khí ở đầu tù và so độ dễ bóc.
Đây là phép thử chỉ để quan sát và học, không để quyết định ăn hay bỏ. Những quả trứng dùng để thử, sau khi đã ngâm nước nhiều lần, nên luộc chín kỹ và dùng ngay hoặc bỏ đi.
Kết luận: «có cơ sở» để đoán tuổi, không phải để kiểm an toàn
Phép thử trứng bằng cốc nước dựa trên cơ chế thật là khoang khí lớn dần khi trứng mất nước, nên rất hợp để xếp thứ tự dùng trứng trong nhà: quả nằm ngang dùng ăn lòng đào, quả dựng đứng dùng luộc chín kỹ hay làm bánh, quả nổi thì đa số nên bỏ. Mẹo này ở mức «có cơ sở» cho đúng mục đích đó. Nó đặc biệt hữu ích khi bạn được cho một giỏ trứng quê không rõ ngày, hay tìm thấy vài quả trứng sót lại ở góc tủ mà không nhớ mua từ bao giờ: chỉ mất một phút là biết quả nào nên dùng ngay, quả nào cần xem kỹ hơn.
Nhưng nó không thay được các bước an toàn: không dùng trứng nứt, đập ra bát riêng, ngửi và nhìn, nấu chín kỹ cho người dễ tổn thương. Nếu sau khi ăn trứng, đặc biệt là trứng chưa chín kỹ, có biểu hiện sốt, đau bụng, nôn, tiêu chảy nhiều lần, nên đi khám thay vì chờ tự khỏi. Một cốc nước giúp bạn biết quả trứng đã bao tuổi, còn mũi, mắt và nồi nước sôi mới là thứ giữ an toàn cho bữa ăn.
Câu hỏi thường gặp
Trứng nổi trong nước có ăn được không?
Trứng nổi là trứng đã mất nhiều nước, rất cũ, chất lượng kém và khả năng hỏng cao. Đa số khuyến nghị phổ thông là bỏ. Nếu vẫn muốn kiểm, đập ra bát riêng ở chỗ xa đồ ăn, có mùi lạ, lòng đỏ vỡ loang hay lòng trắng đổi màu thì bỏ ngay.
Trứng chìm có chắc chắn an toàn không?
Không. Trứng chìm chỉ cho biết trứng còn mới, không cho biết có vi khuẩn hay không. Trứng mới vẫn có thể mang vi khuẩn gây ngộ độc mà không có dấu hiệu gì, nên vẫn cần giữ lạnh, không dùng trứng nứt và nấu chín kỹ cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi.
Có nên rửa trứng trước khi cho vào tủ lạnh không?
Không nên rửa trước khi cất. Vỏ trứng có lớp màng tự nhiên giúp hạn chế vi khuẩn đi vào, rửa sẽ làm mất lớp này và nước có thể kéo bẩn vào qua lỗ vỏ. Trứng bẩn thì lau khô bằng giấy, chỉ rửa ngay trước khi dùng.
Trứng để ngoài được bao lâu?
Trứng ở nhiệt độ phòng mất nước và giảm chất lượng nhanh hơn trứng trong ngăn mát, nhất là khi trời nóng. Nếu không dùng trong vài ngày, nên cho vào ngăn mát và giữ lạnh liên tục. Dù để ở đâu, trước khi dùng vẫn nên đập ra bát riêng kiểm tra.
Vì sao trứng để lâu luộc dễ bóc vỏ hơn?
Trứng để lâu có khoang khí lớn hơn và lòng trắng thay đổi độ axit, nên màng trong ít bám chặt vào lòng trắng khi chín. Vì vậy những quả trứng dựng đứng trong cốc nước thường dễ bóc hơn trứng mới tinh, hợp để luộc ăn hay làm món trứng bóc vỏ.
Thử trứng vịt bằng cốc nước có giống trứng gà không?
Nguyên lý khoang khí giống nhau nên cách đọc nổi, chìm, dựng đứng dùng được cho trứng vịt. Trứng vịt vỏ dày, khoang khí có thể lớn chậm hơn, và hay được khuyên nấu chín kỹ hơn. Bước đập ra bát riêng và ngửi vẫn là bước quyết định.