Có, vành đáy bát sứ không tráng men mài được dao bén lên thật, vì phần gốm thô đó hoạt động như một viên đá mài hạt mịn. Nhưng độ bén thường chỉ ở mức "đủ dùng" và giữ không lâu bằng mài đá đúng cách, vì rất khó giữ góc mài đều tay trên một vành tròn hẹp. Mẹo này hợp để cứu một con dao hơi cùn giữa bữa nấu, không hợp để mài lại dao đã mẻ hay cùn hẳn.
Bài này giải thích vì sao đáy bát mài được, làm thế nào cho đúng, so với thanh liếc và đá mài, khi nào mẹo làm hỏng dao hoặc hỏng bát, và cách tự kiểm độ bén ở nhà. Mức kiểm chứng: dựa trên nguyên lý mài mòn của gốm và cách người làm bếp vẫn dùng; không có phép đo độ bén riêng, thời gian giữ bén là ước lượng tham khảo.
Vì sao đáy bát sứ mài được dao
Bát sứ, bát gốm thường tráng men bóng ở trong và ngoài, nhưng phần vành đáy, chỗ bát chạm mặt bàn, thường để mộc để bát không dính vào lò khi nung. Phần mộc này là gốm đã nung cứng, bề mặt nhám với những hạt rất nhỏ, cứng hơn thép của phần lớn dao bếp gia đình.
Khi kéo lưỡi dao qua bề mặt đó ở một góc nghiêng, các hạt nhám cạo đi một lớp thép cực mỏng ở mép lưỡi, tạo lại cạnh sắc. Đó cũng là cách đá mài làm việc. Khác biệt nằm ở chỗ đá mài là mặt phẳng rộng, có độ hạt chọn được, còn vành đáy bát là một dải tròn hẹp, độ hạt không biết trước và không đều giữa các bát.
Cũng cần phân biệt mài và liếc. Dao dùng lâu thường không mất hết cạnh mà cạnh bị quằn, gập nhẹ sang một bên. Liếc là dựng thẳng lại cạnh đó, mài là bỏ bớt thép để tạo cạnh mới. Vành đáy bát làm được cả hai ở mức nhẹ: vài đường kéo vừa dựng cạnh vừa mài đi chút thép.
So đáy bát với các cách khác
Đặt mẹo đáy bát cạnh hai dụng cụ quen thuộc để thấy nó đứng ở đâu.
| Cách | Làm được gì | Hạn chế | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Vành đáy bát sứ mộc | Mài nhẹ, dựng cạnh, dao hết trượt | Khó giữ góc, độ hạt không rõ, có thể mẻ bát | Dao hơi cùn, cần dùng ngay |
| Thanh liếc kim loại | Dựng thẳng cạnh bị quằn | Không tạo cạnh mới cho dao đã cùn hẳn | Liếc vài đường trước mỗi lần nấu |
| Thanh liếc gốm | Liếc và mài nhẹ | Dễ vỡ nếu rơi | Giữ dao bén giữa các lần mài |
| Đá mài hai mặt | Mài lại cạnh mới, sửa mẻ nhỏ | Cần học cách giữ góc, tốn thời gian | Định kỳ, khi dao đã cùn rõ |
| Dụng cụ mài kéo có khe chữ V | Mài nhanh, góc cố định | Ăn nhiều thép, cạnh thô | Người không muốn học mài đá |
Đáy bát gần nhất với thanh liếc gốm: mài nhẹ và nhanh. Nó không thay được đá mài khi dao đã thật sự cùn, nhưng là thứ có sẵn trong nhà nào cũng có.
Mài dao bằng đáy bát đúng cách
Làm đúng vài điểm nhỏ thì kết quả khác hẳn cách cọ qua cọ lại thường thấy.
- Chọn bát có vành đáy mộc, sờ thấy nhám, không có vết nứt, không phải bát quý. Lau sạch bụi.
- Úp bát xuống một khăn gấp dày đặt trên mặt bàn chắc chắn để bát không trượt, không lăn.
- Đặt lưỡi dao lên vành đáy ở góc nghiêng nhỏ, tham khảo chừng mười lăm đến hai mươi độ, tức là sống dao nâng lên khoảng độ dày của hai ba đồng xu chồng nhau với dao bếp thông thường.
- Kéo dao theo một chiều, từ gốc lưỡi tới mũi, như đang cắt một lát mỏng khỏi vành bát, lực nhẹ và đều. Lặp lại vài đường.
- Lật dao, làm mặt bên kia số đường tương đương, giữ cùng góc.
- Kết thúc bằng vài đường rất nhẹ luân phiên hai mặt. Lau sạch dao bằng khăn ẩm để bỏ bụi thép và bụi gốm, rồi rửa dao.
Vết xám trên vành đáy bát là thép bị mài ra, rửa bằng nước và miếng rửa bát là sạch. Đừng mài trên chiếc bát đang dùng đựng thức ăn ngay sau đó mà chưa rửa.
Kết quả nên chờ đợi và giữ được bao lâu
Ngay sau khi mài: dao đang trượt trên vỏ cà chua hay da hành sẽ cắt vào được, thái thịt bớt phải cưa. Với dao chỉ hơi cùn, khác biệt dễ nhận.
Độ bén giữ được: thường ngắn hơn so với mài đá đúng góc, vì cạnh tạo ra trên vành bát không đều. Tham khảo: với dao dùng hằng ngày, nhiều người thấy cần làm lại sau vài ngày đến một hai tuần. Thời gian thật phụ thuộc thép dao, thớt và cách dùng.
Dao đã cùn hẳn hoặc mẻ: mài đáy bát rất lâu cũng không ra cạnh tốt, vì vành bát mài quá chậm để bỏ đi lượng thép cần thiết. Lúc này cần đá mài hạt thô rồi hạt mịn, hoặc mang ra thợ mài.
Thớt góp phần lớn: dao thái trên thớt kính, thớt đá, đĩa sứ cùn đi rất nhanh dù mài kỹ đến đâu. Thớt gỗ hoặc thớt nhựa giữ dao bén lâu hơn nhiều.
Khi nào mẹo làm hỏng dao hoặc nguy hiểm
Dao răng cưa, dao gọt có răng không nên mài trên đáy bát: mài phẳng sẽ làm cùn các răng thay vì làm sắc. Dao lưỡi gốm cứng hơn gốm của bát, mài không ăn và có thể làm mẻ lưỡi. Dao có lớp phủ trên lưỡi thì mài bát sẽ làm xước lớp phủ.
Mài dao Nhật lưỡi mỏng, góc nhỏ bằng đáy bát với góc lớn sẽ làm thay đổi hình dạng cạnh, lần sau mài đá khó hơn. Dao đắt tiền nên dùng đá mài hoặc thanh liếc đúng loại.
Bát có vết rạn, bát mỏng, bát gốm thủ công dễ mẻ vành khi bị đè lực. Mảnh gốm mẻ sắc có thể cứa tay, và bát mẻ thì không nên tiếp tục dùng đựng thức ăn nóng. Luôn kê khăn, giữ bát chắc và mài với lực nhẹ.
Kéo dao về phía người hoặc mài trong lúc tay kia giữ bát ở ngay đường đi của lưỡi là tư thế dễ đứt tay. Kéo dao ra xa người, tay giữ bát ở phía sau lưỡi dao. Trẻ em không nên tự làm mẹo này.
Cách tự kiểm dao đã bén chưa
Không cần dụng cụ đo, vài phép thử trong bếp đủ để so trước và sau khi mài.
- Thử với tờ giấy mỏng: cầm tờ giấy dựng đứng, kéo dao chéo từ trên xuống. Dao bén cắt gọn, dao cùn làm giấy nhàu hoặc rách nham nhở.
- Thử với quả cà chua: đặt lưỡi dao lên vỏ, kéo nhẹ không ấn. Dao bén cắt vào vỏ ngay, dao cùn trượt trên mặt.
- Soi cạnh dưới đèn: nhìn thẳng vào cạnh lưỡi, chỗ nào phản chiếu ánh sáng thành vệt sáng là chỗ cạnh bị cùn hoặc quằn.
- Ghi lại ngày mài và ước lượng sau bao lâu dao lại trượt trên cà chua, để biết với cách dùng nhà mình, mẹo đáy bát giữ được bao lâu.
- Nếu muốn so với đá mài, mài hai con dao giống nhau bằng hai cách rồi dùng luân phiên một tuần.
Phép thử cà chua và giấy đủ cho bếp nhà. Thử độ bén bằng cách lướt ngón tay trên lưỡi dao là thói quen nên bỏ.
Giữ dao bén lâu hơn mà không phải mài nhiều
Phần lớn dao bếp cùn đi không phải vì dùng nhiều mà vì dùng sai chỗ. Thái trên thớt cứng như kính, đá, inox, sứ; dùng lưỡi dao gạt thức ăn trên thớt; ném dao vào ngăn kéo lẫn với thìa dĩa; ngâm dao trong chậu rửa. Bỏ được vài thói quen này, dao giữ bén lâu hơn đáng kể.
Gạt thức ăn bằng sống dao thay vì lưỡi dao. Cất dao trên giá nam châm, khối gỗ cắm dao hoặc có bao lưỡi. Rửa dao bằng tay, lau khô ngay, không cho vào máy rửa bát nếu nhà sản xuất không khuyến nghị.
Liếc vài đường bằng thanh liếc hoặc đáy bát trước mỗi lần nấu giúp dựng lại cạnh bị quằn trước khi nó thành cùn hẳn. Mài đá chỉ cần làm định kỳ, thưa hơn nhiều khi đã có thói quen liếc.
Cũng nên dùng đúng dao cho đúng việc. Dao thái mỏng không dùng để chặt xương, dao gọt nhỏ không dùng để bổ bí, cạy nắp hộp. Một lần chặt xương bằng dao thái có thể làm mẻ lưỡi tới mức mài bát hay liếc đều không cứu được, phải mài đá hạt thô từ đầu.
Kết luận theo bốn mức
Mài dao bằng vành đáy bát sứ không tráng men: có cơ sở cho việc làm dao hơi cùn bén lại nhanh, nhưng kém hơn cách thường so với đá mài nếu xét độ bén và thời gian giữ bén. Đặt đúng chỗ của nó là một cách cứu nhanh, không phải cách mài chính.
Dùng cho dao răng cưa, dao gốm, dao có lớp phủ: không nên. Dùng cho dao đã cùn hẳn, mẻ: kém hơn cách thường, tốn công mà không ra kết quả. Dùng bát rạn, bát quý, bát mỏng: không đáng đánh đổi.
Nếu chỉ chọn một việc để dao nhà luôn bén, hãy đổi thớt cứng sang thớt gỗ hoặc nhựa và tập liếc vài đường trước khi nấu. Đáy bát là công cụ dự phòng tốt cho những hôm thanh liếc không có trong tầm tay.
Với người chưa từng mài dao, đáy bát còn là cách tập cảm giác giữ góc rẻ nhất: tập trên một con dao cũ, không tiếc, quan sát vệt sáng trên cạnh lưỡi trước và sau. Khi đã quen tay, chuyển sang đá mài sẽ dễ hơn nhiều so với cầm đá lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mài dao bằng đáy bát có bén thật không?
Có, với điều kiện vành đáy là gốm mộc không tráng men. Phần nhám đó mài được thép như một viên đá mài hạt mịn. Dao hơi cùn sẽ bén lại đủ dùng, nhưng không bằng mài đá đúng góc.
Mài dao bằng đáy bát giữ bén được bao lâu?
Thường ngắn hơn mài đá, vì khó giữ góc đều. Tham khảo, nhiều người phải làm lại sau vài ngày đến một hai tuần, tuỳ thép dao, loại thớt và tần suất nấu.
Dao răng cưa có mài bằng đáy bát được không?
Không nên. Mài phẳng trên vành bát làm cùn các răng thay vì làm sắc. Dao răng cưa cần dụng cụ mài tròn nhỏ đi vào từng khe răng, hoặc mang ra thợ.
Mài dao bằng đáy bát có làm hỏng bát không?
Vành bát có vết xám do thép bám, rửa là sạch. Rủi ro lớn hơn là mẻ vành nếu bát mỏng, có vết rạn hoặc mài với lực mạnh. Nên dùng bát dày, kê khăn và mài nhẹ tay.
Nên mài dao ở góc bao nhiêu độ?
Dao bếp gia đình thường ở khoảng mười lăm đến hai mươi độ mỗi bên. Quan trọng hơn con số là giữ góc đều giữa các đường kéo và giữa hai mặt dao.
Vì sao dao vừa mài đã nhanh cùn?
Hay gặp nhất là do thái trên thớt cứng như kính, đá, sứ, hoặc dùng lưỡi dao gạt thức ăn trên thớt. Đổi sang thớt gỗ hoặc nhựa và gạt bằng sống dao sẽ giữ dao bén lâu hơn rõ.