Chà mặt cắt củ khoai tây sống lên vết gỉ, hoặc cắm dao vào củ khoai vài giờ, làm bong được đốm gỉ mỏng mới nổi trên dao kéo. Khoai tây có một lượng nhỏ axit oxalic giúp làm lỏng lớp oxit sắt, còn độ ẩm và độ nhám của mặt cắt giúp kéo gỉ ra khi chà. Mẹo chỉ hợp với gỉ nhẹ trên bề mặt; gỉ đã ăn thành rỗ thì không có cách nào làm phẳng lại bằng khoai tây.
Kết luận của Điều Hay: tuỳ trường hợp. Mức kiểm chứng: dựa trên thành phần đã biết của khoai tây và cơ chế axit hoà tan gỉ sắt; mẹo yếu hơn các cách chuyên dùng nhưng an toàn với đồ dùng cho thực phẩm. Thời gian trong bài là ví dụ tham khảo, không phải số đo.
Vì sao dao inox cũng bị gỉ
Nhiều người ngạc nhiên khi con dao "inox" xuất hiện những chấm nâu đỏ. Thép không gỉ thật ra là thép ít gỉ: nó có crôm tạo một lớp màng oxit rất mỏng tự bảo vệ trên bề mặt. Khi lớp màng này bị phá, ví dụ do muối, axit, nước đọng lâu, hoặc vụn sắt từ dụng cụ khác dính vào, thép bên dưới vẫn có thể gỉ.
Dao bếp hay bị gỉ ở những chỗ quen thuộc: sát chuôi, nơi nước đọng khi úp dao; dọc sống dao sau khi thái đồ chua mặn mà không rửa ngay; mặt dao để trong ngăn kéo ẩm cạnh dụng cụ bằng sắt. Kéo thì gỉ nhiều ở khớp nối và mặt trong hai lưỡi, nơi khó lau khô.
Dao thép carbon, loại thép đen, dao rèn thủ công, còn dễ gỉ hơn nhiều: chỉ cần để ướt vài giờ là đã có vệt nâu. Đây là tính chất của vật liệu, không phải dao kém chất lượng. Người dùng dao loại này quen với việc lau khô ngay và thoa dầu mỏng.
Hiểu được nguồn gốc gỉ quan trọng hơn mẹo chà gỉ, vì không sửa thói quen thì tuần sau đốm gỉ lại xuất hiện ở đúng chỗ cũ.
Khoai tây làm được gì với gỉ
Axit oxalic. Khoai tây có một lượng nhỏ axit oxalic, loại axit có khả năng kết hợp với sắt và làm lớp oxit sắt lỏng ra. Đây cũng là thành phần trong một số sản phẩm tẩy gỉ, tẩy vết sắt trên vải, nhưng ở nồng độ cao hơn nhiều. Lượng trong củ khoai đủ làm việc với lớp gỉ rất mỏng.
Độ ẩm và tinh bột. Mặt cắt khoai ẩm, hơi nhám, bám vào lưỡi dao khi chà, giúp cuốn lớp gỉ đã lỏng ra. Nhiều người chấm mặt cắt vào muối thô hoặc baking soda để thêm hạt mài, khiến lực chà mạnh hơn.
Giữ ẩm lâu khi cắm dao vào củ. Cắm dao vào củ khoai vài giờ là cách cho axit tiếp xúc lâu với vết gỉ mà không cần ngâm dao trong chất lỏng. Cách này hợp với vết gỉ ở giữa lưỡi.
Giới hạn. Khoai tây không có đủ axit để xử lý lớp gỉ dày, gỉ ăn sâu thành rỗ, hay gỉ nằm trong khe hẹp như khớp kéo. Nó cũng không làm sáng lại vết ố đổi màu do nhiệt trên lưỡi dao.
Cách làm thường thấy, cho đốm gỉ nhẹ
Áp dụng cho dao bếp, kéo cắt thực phẩm, dụng cụ nhỏ bằng thép có vài đốm gỉ mới nổi:
- Rửa sạch dao, lau khô để nhìn rõ vết gỉ.
- Cắt đôi một củ khoai tây sống. Nếu muốn thêm lực chà, chấm mặt cắt vào ít muối thô hoặc baking soda.
- Chà mặt cắt lên vết gỉ theo chiều dọc lưỡi dao, giữ dao nằm trên thớt, lưỡi quay ra xa người. Không chà dọc theo cạnh sắc.
- Với vết gỉ ở giữa lưỡi, có thể cắm dao vào củ khoai, để yên vài giờ, rồi rút ra chà lại.
- Lau sạch bằng khăn ẩm, rửa với nước và xà phòng để bỏ hết tinh bột và muối.
- Lau thật khô, nhất là chỗ sát chuôi. Với dao thép carbon, thoa một lớp dầu ăn rất mỏng rồi lau bớt.
Kết quả nên chờ: đốm gỉ nhỏ mờ hẳn hoặc biến mất, có thể để lại vệt hơi xỉn màu ở chỗ cũ. Nếu sau hai lần chà mà gần như không đổi, gỉ đã dày hoặc đã ăn vào thép, nên chuyển sang cách khác thay vì chà thêm.
So với những cách tẩy gỉ khác trong nhà
Bảng dưới đặt khoai tây cạnh những cách hay được nhắc, theo mức gỉ và độ an toàn cho đồ dùng với thực phẩm.
| Cách | Hợp với | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khoai tây cắt đôi | Đốm gỉ mỏng mới nổi | An toàn với đồ ăn, có sẵn | Yếu với gỉ dày |
| Bột baking soda sệt chà nhẹ | Gỉ mỏng, vệt ố | Mài nhẹ, dễ rửa | Không xử lý gỉ sâu |
| Ngâm giấm thời gian ngắn | Gỉ trung bình | Hoà tan gỉ nhanh hơn | Ngâm lâu làm xỉn, rỗ thép; rửa ngay, lau khô |
| Miếng cọ mịn, giấy nhám rất mịn | Gỉ bám chặt | Lấy được gỉ dày | Để lại xước, chỉ nên chà theo chiều dọc |
| Sản phẩm tẩy gỉ cho kim loại | Gỉ nặng | Mạnh, nhanh | Đọc nhãn, rửa kỹ trước khi dùng lại cho thực phẩm |
| Mài lại ở thợ mài dao | Gỉ ăn thành rỗ ở lưỡi | Lưỡi phẳng và bén lại | Lưỡi mỏng đi sau mỗi lần mài |
Với dao dùng cho thực phẩm, nên bắt đầu từ cách nhẹ nhất. Khoai tây, baking soda là hai bước đầu hợp lý; chỉ khi không ăn thua mới chuyển dần sang cách mạnh hơn. Không dùng chung giấm và chất tẩy khác trên cùng một con dao, mỗi lần một cách, rửa sạch giữa hai lần.
Khi mẹo không giúp được
Có những trường hợp đừng tốn thêm củ khoai nào, mà nên đổi cách xử lý hoặc thay đồ:
- Gỉ đã ăn thành những vết rỗ nhỏ sờ thấy được: bề mặt đã mất kim loại, chà gỉ chỉ làm sạch, không làm phẳng lại. Rỗ trên lưỡi cắt làm dao mẻ, cắt không ngọt; cần mài lại.
- Gỉ ở khớp kéo, kéo kẹt cứng: khoai tây không vào được khe. Nhỏ một giọt dầu vào khớp, mở đóng nhiều lần, lau sạch gỉ chảy ra; kéo cắt thực phẩm thì rửa kỹ sau đó.
- Lưỡi răng cưa của dao bánh mì: chà khoai dễ để lại vụn trong răng, và gỉ trong kẽ răng khó lấy. Dùng bàn chải đánh răng cũ với baking soda chà theo từng răng.
- Dụng cụ có chuôi gỗ bị gỉ ở chỗ chốt: nước và axit ngấm vào gỗ làm nứt chuôi. Chỉ chà phần lưỡi, giữ chuôi khô.
- Đồ mạ crôm, mạ kẽm có gỉ: gỉ thường lộ ra vì lớp mạ đã bong. Chà gỉ không mạ lại được; đồ dùng với thực phẩm có lớp mạ bong nên thay.
- Dao gỉ lan rộng khắp mặt sau một thời gian bỏ quên trong nơi ẩm: mang tới thợ mài dao xem còn đáng giữ không.
Gỉ trên những đồ kim loại khác trong bếp
Giá úp bát, rổ kim loại. Gỉ thường nổi ở mối hàn và chỗ lớp sơn phủ đã tróc. Khoai tây có thể làm sạch đốm gỉ nhỏ, nhưng chỗ tróc sơn sẽ gỉ lại rất nhanh vì nước nhỏ giọt xuống liên tục. Giá đã gỉ lan ở nhiều mối hàn, nhất là chỗ đặt bát đĩa sạch, nên thay.
Vỉ nướng, khay nướng thép. Thường gỉ sau khi rửa xong để ướt qua đêm. Chà khoai tây chấm muối được với đốm mỏng, sau đó rửa, hơ khô trên bếp và quét một lớp dầu mỏng trước khi cất.
Nắp nồi có vành thép, tay cầm có đinh tán. Gỉ ở vành, ở đinh tán là chỗ nước đọng. Chà khoai, lau khô kỹ. Đinh tán gỉ lỏng, tay cầm lung lay thì là chuyện an toàn khi bưng nồi nóng, không phải chuyện lau dọn.
Dụng cụ làm vườn như kéo tỉa cây, xẻng nhỏ. Gỉ dày hơn vì để ngoài trời, dính đất ẩm. Khoai tây thường không đủ; dùng bàn chải sắt chà khô, rồi tra dầu. Kéo tỉa cây nên lau nhựa cây sau mỗi lần dùng.
Hộp thiếc đựng bánh, đựng trà. Thiếc bị gỉ ở mép và đáy khi ẩm. Đốm gỉ bên ngoài chà nhẹ được; gỉ bên trong lòng hộp đựng đồ ăn thì không nên tiếp tục dùng để đựng thực phẩm.
Điều chung. Mọi đồ kim loại sau khi chà gỉ đều trở nên dễ gỉ hơn ngay tại chỗ đó, vì lớp bảo vệ đã mất. Lau khô và phủ dầu mỏng là bước không được bỏ.
Giữ dao không gỉ lại và tự thử mẹo
Cách chống gỉ hiệu quả nhất không nằm ở mẹo nào mà ở ba thói quen: rửa dao ngay sau khi thái đồ chua mặn, lau khô bằng khăn ngay chứ không úp cho ráo, cất dao ở nơi khô và không chạm vào dụng cụ sắt khác. Dao để trong máy rửa bát lâu, ngâm trong chậu cùng bát đĩa, hay úp trên giá ướt là ba nguyên nhân phổ biến của đốm gỉ.
Dao thép carbon nên được lau khô và thoa dầu mỏng sau mỗi lần dùng. Bề mặt sẽ dần đổi sang màu xám tối đều, đó là lớp oxit ổn định giúp chống gỉ đỏ, không phải bẩn.
Muốn biết khoai tây có hợp với dao nhà mình không, chọn một con dao có hai đốm gỉ cỡ tương tự. Đốm thứ nhất chà khoai tây, đốm thứ hai chà khăn ẩm với cùng số lần và cùng lực. Chụp ảnh trước và sau ở cùng ánh sáng. Ví dụ giả định: đốm chà khoai mờ hẳn, đốm chà khăn chỉ nhạt bớt. Khi đó mẹo có tác dụng với loại gỉ này; nếu hai đốm như nhau, lực chà mới là thứ làm việc.
Ghi lại kết quả, loại dao và loại gỉ. Lần sau gặp đốm gỉ tương tự, bạn biết ngay bắt đầu từ đâu mà không cần thử lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Chà khoai tây lên dao có tẩy hết gỉ không?
Chỉ với đốm gỉ mỏng mới nổi. Khoai tây có một ít axit oxalic và độ ẩm giúp làm lỏng lớp gỉ trên mặt, nhưng gỉ dày hoặc đã ăn thành rỗ thì khoai tây không đủ mạnh, cần cách khác hoặc mài lại.
Cắm dao vào củ khoai tây bao lâu?
Thường vài giờ là đủ cho vết gỉ nhẹ ở giữa lưỡi, sau đó rút ra chà lại và rửa sạch. Để quá lâu không giúp thêm nhiều mà còn để lại tinh bột bám, phải rửa kỹ và lau khô ngay sau đó.
Vì sao dao inox vẫn bị gỉ?
Thép không gỉ thật ra là thép ít gỉ, được bảo vệ bởi lớp màng oxit mỏng. Muối, axit, nước đọng lâu hoặc vụn sắt dính vào có thể phá lớp màng đó và làm thép gỉ thành đốm. Lau khô ngay sau khi rửa là cách phòng tốt nhất.
Dao bị gỉ có dùng thái thức ăn được không?
Đốm gỉ nhỏ nên làm sạch trước khi dùng tiếp, sau đó rửa kỹ. Dao gỉ nhiều, lưỡi rỗ hoặc mẻ thì vừa cắt kém vừa khó làm sạch, nên mài lại hoặc thay. Không dùng dao còn gỉ bám để thái đồ ăn sống.
Có nên ngâm dao trong giấm để tẩy gỉ không?
Có thể ngâm thời gian ngắn với gỉ trung bình, nhưng ngâm lâu làm thép xỉn và rỗ. Sau khi ngâm phải rửa ngay bằng nước và xà phòng, lau thật khô. Bắt đầu bằng cách nhẹ như khoai tây hoặc baking soda trước.
Kéo bị gỉ ở khớp làm sao cho trơn lại?
Nhỏ một giọt dầu vào khớp, mở đóng nhiều lần cho dầu ngấm và đẩy gỉ ra, rồi lau sạch. Kéo dùng cắt thực phẩm thì rửa kỹ bằng nước xà phòng sau đó và lau khô khớp kéo cẩn thận.