Cà chua chín ăn trong vài ngày nên để ngoài, chín quá hoặc trời quá nóng thì cho ngăn mát rồi lấy ra trước khi ăn; khoai tây, hành tây khô và tỏi nên để chỗ tối, khô, thoáng, không cho tủ lạnh; còn hành, tỏi đã bóc hay cắt thì phải vào tủ lạnh trong hộp kín. Lời khuyên "không cho tủ lạnh" lan truyền từ các nước ôn đới, nơi nhiệt độ phòng mát; nhà ở nước ta những tháng nóng thì cần chỉnh lại vài chỗ.
Bài dựa trên đặc tính sinh lý của từng loại rau củ và khuyến nghị bảo quản thực phẩm phổ thông; không có số đo trong phòng thí nghiệm, những mốc ngày nêu ra là ví dụ giả định. Mỗi mục kết luận theo bốn mức: «có cơ sở», «tuỳ trường hợp», «kém hơn cách thường», «không nên».
Vì sao có rau củ sợ lạnh
Tủ lạnh làm chậm hô hấp và chậm vi sinh vật, nên phần lớn rau lá, trái cây cắt sẵn, đồ đã nấu giữ được lâu hơn trong đó. Nhưng một nhóm rau củ có nguồn gốc vùng ấm phản ứng xấu với lạnh. Ở nhiệt độ ngăn mát, màng tế bào của chúng bị tổn thương, gọi là tổn thương lạnh: vỏ có vết lõm úng, thịt bở, mất mùi, chuyển màu, và khi lấy ra ngoài thì hỏng nhanh hơn. Cà chua, dưa leo, cà tím, ớt chuông, bí, chuối là ví dụ quen thuộc.
Một nhóm khác không bị tổn thương lạnh nhưng bị đổi chất. Khoai tây để lạnh chuyển một phần tinh bột thành đường. Hành tây khô, tỏi khô vốn đang ở trạng thái ngủ, gặp độ ẩm và lạnh của tủ thì dễ mọc mầm, mềm, mốc.
Ngược lại, nhóm rau lá, rau thơm, hành lá, cà rốt, củ cải, bắp cải chịu lạnh tốt và nên vào ngăn mát. Hiểu hai cơ chế này thì không cần thuộc lòng từng loại, nhìn thấy củ lạ cũng tự suy ra được.
Cũng nên biết ngăn mát của mỗi tủ không lạnh đều. Vách sau và tầng trên cùng gần cửa gió thường lạnh nhất, ngăn rau dưới cùng có nắp đậy thì ấm và ẩm hơn một chút. Những loại hơi sợ lạnh như dưa leo, cà tím, nếu phải cho vào tủ thì chọn ngăn rau, bọc giấy, không để sát vách sau.
Cà chua: luật ôn đới và căn bếp ba mươi lăm độ
Vì sao người ta khuyên không cho cà chua vào tủ lạnh. Mùi thơm của cà chua chín đến từ nhiều chất bay hơi, mà lạnh làm cà chua giảm khả năng tạo những chất đó. Cà chua để lạnh lâu ăn nhạt, thịt bở, có khi sượng. Cà chua còn xanh hay ương mà gặp lạnh thì chín không đều, không đỏ đẹp.
Nhưng nhiệt độ phòng ở nước ta khác. Lời khuyên đó xuất phát từ nơi nhiệt độ phòng thường mát. Trong căn bếp nóng hầm hập mùa hè, cà chua chín để ngoài có thể nhũn, nứt, chảy nước, thu ruồi chỉ sau một hai ngày. Lúc đó, mất một ít mùi vẫn hơn mất cả quả.
Cách hợp lý. Cà chua còn ương: để ngoài chỗ thoáng, tránh nắng cho chín. Cà chua chín, ăn trong một hai hôm: để ngoài. Cà chua chín mà chưa dùng tới, hoặc trời quá nóng: cho ngăn mát, lấy ra trước bữa ăn một lúc cho bớt lạnh, mùi sẽ hồi lại phần nào. Cà chua đã cắt: luôn để ngăn mát, đậy kín, dùng sớm.
Kết luận cho cà chua. Luật "không bao giờ cho cà chua vào tủ lạnh" xếp mức «tuỳ trường hợp» với khí hậu nước ta. Cà chua dùng nấu canh, xào, sốt thì để lạnh gần như không thấy khác; cà chua ăn sống thì để ngoài khi trời mát sẽ ngon hơn.
Khoai tây: tối, khô, thoáng, và không để cạnh hành
Khoai tây nên để chỗ tối, khô, mát vừa phải và thoáng, như rổ thưa trong tủ bếp dưới, thùng các tông có đục lỗ. Ánh sáng làm vỏ khoai chuyển xanh; phần xanh đó đi kèm với việc tăng một chất tự nhiên có vị đắng mà ăn nhiều có thể gây khó chịu đường tiêu hoá. Độ ẩm cao và ấm làm khoai mọc mầm, mềm nhăn.
Tủ lạnh không phải chỗ hợp. Lạnh làm khoai chuyển một phần tinh bột thành đường, ăn có vị ngọt lạ; khi chiên hoặc nướng ở nhiệt cao, khoai nhiều đường dễ sẫm màu nhanh, và nhiều cơ quan an toàn thực phẩm khuyến cáo không giữ khoai tây sống trong tủ lạnh vì lý do này. Mẹo truyền tai "để khoai chung với hành cho khỏi mọc mầm" thì ngược: hành tây thải ẩm và khí, để cạnh khoai thường làm cả hai mau hỏng hơn. Để hai thứ ở hai rổ riêng.
Khoai đã có vài mầm nhỏ, vỏ còn chắc thì khoét bỏ sạch mầm và vùng quanh mầm, gọt bỏ vỏ dày hơn bình thường là dùng được. Khoai có vỏ xanh một vùng nhỏ thì gọt bỏ hết phần xanh. Còn khoai mọc mầm dài nhiều, vỏ xanh rộng, nhăn mềm, có vị đắng khi nếm thì bỏ, không tiếc. Những người nhạy cảm, trẻ nhỏ càng nên cẩn thận với khoai có dấu hiệu này. Ăn xong thấy buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy kéo dài thì nên đi khám.
Bảng tra nhanh: tủ lạnh hay để ngoài
Bảng gom các loại hay có trong bếp, theo cách để hợp với khí hậu nóng ẩm nước ta. Ghi "tuỳ" là phụ thuộc độ chín và nhiệt độ trong nhà.
| Loại | Nguyên củ, quả | Đã cắt, bóc |
|---|---|---|
| Cà chua | Tuỳ: ngoài nếu ăn sớm, ngăn mát nếu chín quá | Ngăn mát, hộp kín |
| Khoai tây | Ngoài, chỗ tối khô thoáng | Ngâm nước, nấu trong ngày |
| Hành tây khô, hành tím | Ngoài, chỗ khô thoáng | Ngăn mát, hộp kín, dùng sớm |
| Tỏi khô | Ngoài, chỗ khô thoáng | Ngăn mát, hộp kín, dùng sớm |
| Gừng, nghệ | Ngoài vài hôm hoặc ngăn mát bọc giấy | Ngăn mát, hộp kín |
| Dưa leo, cà tím, ớt chuông | Ngăn mát, ngăn rau, dùng trong vài ngày | Ngăn mát, bọc kín |
| Khoai lang, bí đỏ nguyên quả | Ngoài, chỗ khô thoáng | Ngăn mát, bọc kín |
Dưa leo, cà tím cũng thuộc nhóm sợ lạnh, nhưng để ngoài trời nóng chúng héo còn nhanh hơn, nên với bếp nước ta, ngăn rau dưới cùng có giấy bọc là chỗ hợp lý, miễn dùng trong vài ngày. Đây là ví dụ cho thấy luật chung phải chỉnh theo nhiệt độ thật trong nhà.
Hành tây, hành tím, tỏi: nguyên củ để ngoài, đã bóc vào tủ
Hành tây khô, hành tím, tỏi khô là những củ đang trong trạng thái ngủ, lớp vỏ lụa khô bảo vệ phần thịt bên trong. Chỗ hợp nhất là rổ thưa hoặc túi lưới treo ở chỗ khô, mát, thoáng, tránh nắng chiếu. Cho chúng vào túi ni lông kín hay ngăn mát ẩm thì củ hút ẩm, vỏ mềm ra, củ dễ mọc mầm, chân rễ mốc đen. Mẹo cũ là treo hành tỏi thành chùm ở gác bếp chính là dựa trên nguyên lý khô và thoáng này.
Khi đã bóc vỏ, cắt lát hay băm nhỏ, mọi chuyện đổi ngược: lớp bảo vệ đã mất, phần thịt tiếp xúc trực tiếp với không khí và vi sinh vật, nên phải vào ngăn mát, đựng hộp kín cho khỏi ám mùi cả tủ, và dùng trong vài ngày. Tỏi băm ngâm dầu tự làm ở nhà là trường hợp cần đặc biệt cẩn thận: hỗn hợp này nên để ngăn mát, làm lượng vừa dùng trong thời gian ngắn, không để ngoài nhiệt độ phòng nhiều ngày.
Tỏi mọc mầm xanh vẫn ăn được, mầm hơi đắng nên có thể bỏ đi. Hành tây mọc mầm thì thịt củ thường mềm và kém ngọt hơn, dùng sớm. Củ có mốc đen phủ nhiều dưới lớp vỏ, thịt mềm nhũn, mùi hôi thì bỏ.
Tự thử cà chua để ngoài và trong tủ
Muốn biết với căn bếp nhà mình nên để cà chua ở đâu, có thể tự thử một lần. Ví dụ giả định:
- Mua sáu quả cà chua cùng mớ, cùng độ chín đỏ.
- Ba quả để ngoài rổ chỗ thoáng, ba quả cho ngăn mát.
- Sau hai ngày, lấy một quả mỗi bên. Quả trong tủ để ngoài một lúc cho bớt lạnh rồi mới cắt.
- Cả nhà ăn sống từng lát mà không biết lát nào của bên nào, nói lát nào thơm hơn, chắc hơn.
- Sau bốn ngày lặp lại với quả thứ hai và thứ ba, đồng thời xem quả để ngoài có bị nhũn, nứt, chảy nước không.
Mùa mát, thường bên để ngoài thắng ở cả mùi và độ chắc. Mùa nóng, có thể bên để ngoài đã nhũn trước khi kịp ăn. Thử một lần mỗi mùa là đủ để bạn biết căn bếp nhà mình đứng ở đâu.
Kết luận
Không có câu trả lời "tủ lạnh hay không" cho tất cả rau củ, nhưng có hai cơ chế đủ để tự suy: rau củ gốc vùng ấm sợ lạnh, củ đang ngủ sợ ẩm. Khoai tây, hành tây khô, tỏi khô để ngoài ở chỗ tối khô thoáng là cách «có cơ sở»; đưa khoai tây sống vào tủ lạnh là «kém hơn cách thường»; để khoai chung rổ với hành là «không nên». Với cà chua, luật "không bao giờ cho tủ lạnh" chỉ đúng khi nhà mát, ở nước ta những tháng nóng thì «tuỳ trường hợp».
Mọi thứ đã cắt, đã bóc thì vào ngăn mát, hộp kín, dùng sớm. Và với bất kỳ loại nào, dấu hiệu mốc, nhũn chảy nước, mùi hôi chua là tín hiệu bỏ, không có mẹo nào biến củ hỏng thành củ tốt.
Một thói quen nhỏ giúp áp dụng những điều trên mà không phải nhớ: khi đi chợ về, chia đồ thành ba nhóm ngay trên bàn bếp. Nhóm vào tủ lạnh gồm rau lá, rau thơm, đồ đã cắt. Nhóm vào rổ tối khô gồm khoai tây, hành tây, tỏi, khoai lang, bí. Nhóm để ngoài chờ chín gồm cà chua ương, trái cây còn cứng. Làm vài lần thành nếp, việc cất đồ chỉ mất vài phút mà rau củ trong nhà giữ được lâu hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Khoai tây để tủ lạnh có độc không?
Khoai tây để lạnh không trở thành độc, nhưng chuyển một phần tinh bột thành đường, ăn ngọt lạ và khi chiên nướng ở nhiệt cao dễ sẫm màu nhanh. Vì vậy các khuyến nghị an toàn thực phẩm thường khuyên giữ khoai tây sống ở chỗ tối, khô, mát vừa phải thay vì tủ lạnh.
Khoai tây mọc mầm có ăn được không?
Khoai mới nhú vài mầm nhỏ, củ còn chắc thì khoét bỏ sạch mầm và vùng quanh, gọt vỏ dày là dùng được. Khoai mầm dài nhiều, vỏ xanh rộng, nhăn mềm hoặc có vị đắng thì nên bỏ. Ăn xong thấy buồn nôn, đau bụng kéo dài thì nên đi khám.
Có nên để hành tây chung với khoai tây không?
Không nên. Hành tây thải hơi ẩm và khí làm khoai dễ mọc mầm, còn khoai giữ ẩm làm hành dễ mềm, mốc. Để hai loại ở hai rổ hoặc hai ngăn riêng, cùng ở chỗ khô thoáng, cả hai đều giữ lâu hơn.
Cà chua để tủ lạnh rồi lấy ra có ngon lại không?
Để cà chua ra ngoài một lúc cho về nhiệt độ phòng sẽ giúp mùi thơm hồi lại phần nào, nhất là khi cà chua chỉ ở trong tủ một hai ngày. Cà chua để lạnh nhiều ngày thì thịt bở, mùi khó hồi lại hoàn toàn, nên dùng để nấu thay vì ăn sống.
Tỏi bóc sẵn bảo quản thế nào?
Tỏi bóc sẵn nên đựng hộp kín ở ngăn mát và dùng trong vài ngày. Tỏi băm ngâm dầu tự làm cần để ngăn mát, làm lượng nhỏ dùng nhanh, không để ngoài nhiệt độ phòng nhiều ngày. Muốn giữ lâu hơn có thể cấp đông tỏi băm thành từng phần nhỏ.
Gừng nên để tủ lạnh hay để ngoài?
Gừng tươi để ngoài chỗ khô thoáng được vài hôm. Muốn giữ lâu hơn thì bọc giấy khô cho vào túi để ngăn mát, hoặc gọt vỏ cắt miếng cấp đông, khi dùng bào thẳng từ ngăn đá. Gừng mốc, mềm nhũn hoặc có mùi lạ thì nên bỏ.