Ủ bơ hay xoài còn cứng chung với một quả chuối chín trong túi giấy gấp kín miệng thật sự làm chúng chín nhanh hơn để trần, nên mẹo này xếp mức «có cơ sở». Chuối chín thải khí ethylene, túi giấy giữ khí đó quanh quả, mà bơ và xoài là loại biết chín tiếp sau khi hái. Mẹo chỉ hỏng khi dùng sai loại quả, dùng túi ni lông, hoặc ủ xoài hái quá non.
Bài viết dựa trên cơ chế chín sau thu hoạch đã được mô tả rộng rãi và cách làm chín trái cây thông dụng trong nghề buôn trái cây; số ngày nêu trong bài là ví dụ giả định, quả nhà bạn chín nhanh hay chậm còn tuỳ độ già lúc hái và nhiệt độ phòng.
Cơ chế: khí ethylene và hai nhóm trái cây
Người trồng và buôn trái cây chia quả thành hai nhóm theo cách chín. Nhóm thứ nhất chín tiếp sau khi hái: quả hái lúc đã già nhưng còn cứng, để vài ngày thì tự mềm, tự ngọt, tự thơm. Bơ, xoài, chuối, đu đủ, mít, sầu riêng, hồng, kiwi, na, cà chua thuộc nhóm này. Ở nhóm này, khí ethylene là công tắc: khi lượng khí quanh quả tăng lên, quả đẩy mạnh hô hấp và chuyển tinh bột thành đường, làm mềm thịt.
Nhóm thứ hai không chín tiếp sau khi hái: cam, quýt, bưởi, chanh, dưa hấu, nho, dứa, vải, nhãn, chôm chôm, dâu tây. Những quả này hái lúc nào thì độ ngọt gần như giữ ở mức đó. Để lâu chúng có thể mềm đi, vỏ ngả màu, nhưng không ngọt thêm. Ủ chúng với chuối chỉ làm chúng nhanh héo hơn.
Chuối chín và táo là hai nguồn ethylene dồi dào, dễ có trong bếp. Đặt một quả chuối chín bên cạnh quả bơ cứng trong một khoảng kín vừa phải, khí từ chuối tích lại và làm bơ khởi động sớm hơn. Đó là toàn bộ lý thuyết của mẹo. Nó giống với cách các vựa trái cây làm chín chuối, bơ trong phòng kín, chỉ ở quy mô một cái túi.
Cũng cần nói thêm: chính bơ và xoài cũng tự thải ethylene khi bắt đầu chín. Vì thế ngay cả túi giấy không có chuối cũng làm chúng chín nhanh hơn một chút so với để trần, do khí của chính quả bị giữ lại. Quả chuối chín chỉ là nguồn khí phụ, giúp những quả còn ở đầu quá trình được đẩy đi sớm hơn.
Vì sao túi giấy mà không phải túi ni lông
Giấy giữ khí nhưng vẫn thở. Túi giấy gấp miệng giữ được phần lớn khí ethylene quanh quả, đồng thời cho hơi nước thoát ra từ từ qua thớ giấy. Quả trong túi có không khí đủ ẩm nhưng không bị đọng giọt.
Ni lông nhốt hơi nước. Trong túi ni lông buộc kín, hơi nước quả thải ra đọng thành giọt trên thành túi và trên vỏ. Bơ và xoài đang chín, vỏ ấm và ẩm, là chỗ nấm mốc bám rất nhanh, thường bắt đầu ở cuống. Nhiều người ủ ni lông rồi thấy quả vừa mềm đã có đốm mốc, thịt gần cuống thâm.
Ni lông còn làm thiếu không khí. Quả đang chín cần hô hấp. Khi không khí trong túi kín cạn dần, quả có thể chuyển sang kiểu hô hấp thiếu khí, sinh mùi chua lạ như lên men. Thịt bơ khi đó vừa mềm vừa có vị lạ.
Giấy báo có dùng được không. Quấn giấy báo cũ là cách của nhiều nhà ngày trước, nguyên lý giống túi giấy. Nhưng mực in có thể lem lên vỏ quả, và giấy báo cũ không sạch. Túi giấy đựng thực phẩm hoặc giấy gói sạch là lựa chọn gọn hơn.
Thùng giấy cho mẻ lớn. Mua cả chục quả bơ thì xếp một lớp trong thùng giấy, đặt vài quả chuối chín vào giữa, phủ tờ giấy lên trên. Đừng xếp chồng nhiều lớp vì lớp dưới bị đè dập.
Cách ủ đúng từng bước
Cách làm dưới đây gọn cho bếp gia đình, dùng được cho bơ, xoài, đu đủ, hồng, na mua về còn cứng.
- Kiểm quả trước khi ủ: vỏ không nứt, không dập úng, cuống không có mốc. Quả đã dập thì ủ chung sẽ là quả đầu tiên hỏng và kéo quả khác theo.
- Lau khô vỏ. Nếu muốn rửa, rửa nhanh rồi lau thật khô, vì vỏ ẩm trong túi là chỗ nấm thích.
- Cho quả vào túi giấy cùng một quả chuối đã chín vàng có đốm hoặc một quả táo. Một hai quả chuối là đủ cho một túi cỡ vừa.
- Gấp miệng túi hai lần, để ở chỗ ấm vừa phải trong nhà, tránh nắng chiếu trực tiếp và tránh sát bếp.
- Mỗi ngày mở túi kiểm tra một lần, ấn nhẹ phần gần cuống. Quả nào đã mềm thì lấy ra ngay.
- Quả đã chín mà chưa ăn thì chuyển vào ngăn mát để giữ thêm vài ngày. Chuối dùng làm nguồn khí có thể ăn hoặc thay quả khác khi đã chín quá.
Nhiệt độ ấm làm mẹo chạy nhanh hơn, nhưng nóng quá thì quả chín không đều, vỏ có khi héo nhăn mà thịt vẫn cứng. Trong những ngày oi bức, đặt túi ở chỗ râm mát trong nhà thường cho kết quả đẹp hơn đặt cạnh cửa sổ có nắng.
Quả nào ủ được, quả nào ủ vô ích
Bảng gom những loại quả thường mua ở chợ Việt, xếp theo việc ủ với chuối có ích hay không. Đây là đặc tính chung của từng loại, giống trồng và độ già lúc hái có thể khác.
| Loại quả | Ủ với chuối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bơ | Có ích rõ | Hái già mới ủ ngon; bơ non ủ mềm nhưng nhạt, có vị đắng nhẹ |
| Xoài | Có ích | Xoài hái non ủ mềm vỏ nhưng chua, xơ |
| Đu đủ, hồng, na, mít | Có ích | Na chín rất nhanh, kiểm tra hằng ngày |
| Cà chua xanh già | Có ích | Cà chua chín cây vẫn ngon hơn cà ủ |
| Cam, quýt, bưởi, chanh | Vô ích | Không ngọt thêm, chỉ héo nhanh |
| Dưa hấu, nho, dứa, dâu tây | Vô ích | Độ ngọt cố định từ lúc hái |
| Vải, nhãn, chôm chôm | Vô ích, còn hại | Vỏ thâm nhanh, nên để ngăn mát |
Dứa là ví dụ nhiều người nhầm: dứa để vài ngày vỏ chuyển vàng, mùi thơm hơn, nên tưởng là chín thêm. Thật ra độ ngọt gần như không tăng, chỉ có vỏ đổi màu và thịt mềm đi. Muốn dứa ngọt, chọn quả ngọt ngay từ lúc mua.
Khi nào mẹo không ăn thua và dấu hiệu quả hỏng
Trường hợp hay gặp nhất là quả hái quá non. Bơ hay xoài hái trước khi đủ già chưa tích đủ chất khô, nên dù ủ bao lâu cũng chỉ mềm vỏ mà không ngọt, không béo. Bơ non chín ép có thịt nhão, nhạt, đôi khi hơi đắng; xoài non ủ ra chua gắt và nhiều xơ. Lúc này lỗi nằm ở quả chứ không ở mẹo, và cách duy nhất là chọn quả già từ đầu: bơ có vỏ không quá bóng, cuống khô; xoài có vai đầy, thịt chắc.
Trường hợp thứ hai là ủ quá lâu trong điều kiện nóng. Bơ chín quá có thịt thâm thành vệt, xơ đen, mùi chua; xoài chín quá có mùi rượu, thịt nhũn sát hạt. Những quả đó đã sang giai đoạn hỏng.
Dấu hiệu nên bỏ: có mốc trắng, xám hoặc đen trên vỏ lan vào thịt, chảy nước, mùi lên men chua nồng, thịt chuyển nâu đen thành mảng. Thịt bơ chỉ ngả nâu nhẹ ở mặt cắt do tiếp xúc không khí thì vẫn ăn được, đó là phản ứng oxy hoá bình thường, cạo lớp mặt là xong. Phân biệt hai chuyện này dựa vào mùi và độ chắc của thịt quả, không dựa vào màu đơn thuần.
Tự thử: một túi ủ, một quả đối chứng
Để biết mẹo nhanh hơn bao nhiêu ở nhiệt độ nhà mình, bạn có thể làm một phép thử nhỏ có đối chứng. Ví dụ giả định với bơ:
- Mua ba quả bơ cùng một mớ, cùng độ cứng khi ấn tay.
- Quả thứ nhất cho vào túi giấy cùng một quả chuối chín. Quả thứ hai cho vào túi giấy không có chuối. Quả thứ ba để trần trên bàn. Ba quả đặt cạnh nhau.
- Mỗi sáng ấn nhẹ phần gần cuống của cả ba với cùng một lực, ghi lại quả nào mềm trước.
- Ghi ngày mỗi quả đạt độ mềm vừa ăn, bổ ra nếm thử hai quả đầu tiên chín để so độ béo và mùi.
- Nếu quả ủ với chuối chín trước một hai ngày so với quả để trần, mẹo đang chạy đúng ở nhà bạn. Nếu cả ba chín gần cùng lúc, có thể bơ đã gần chín lúc mua, lần sau mua quả cứng hơn để thử lại.
Có quả thứ hai là để tách hai tác dụng: phần nhờ túi giữ khí của chính quả bơ, và phần nhờ khí của chuối. Phần lớn người thử chỉ so có ủ và không ủ, nên không biết túi giấy một mình cũng đã giúp một phần.
Kết luận: mức «có cơ sở», với hai điều kiện
Ủ bơ, xoài với chuối chín trong túi giấy là một trong số ít mẹo bếp có cơ chế rõ ràng và dùng được ngay. Điều kiện thứ nhất là đúng loại quả: chỉ những quả biết chín sau khi hái. Điều kiện thứ hai là quả phải đủ già lúc hái. Thiếu một trong hai, mẹo chỉ cho bạn một quả mềm mà không ngon.
Dùng túi giấy, không dùng túi ni lông. Kiểm tra mỗi ngày và lấy quả ra đúng lúc chứ không ủ quên. Khi quả đã chín mà chưa ăn, ngăn mát là chỗ giữ lại thành quả đó. Và nếu muốn làm ngược lại, giữ cho quả lâu chín, thì tách chúng xa giỏ chuối, táo, để ở chỗ mát: cùng một cơ chế, chỉ là dùng theo chiều kia.
Một lưu ý cho người hay mua trái cây theo thùng biếu, thùng gửi từ quê lên: mở thùng ra ngay khi nhận, nhặt riêng những quả dập, quả mềm ra ăn trước, phần còn lại chia làm hai, một phần để ủ cho chín dần, một phần để chỗ mát cho chín chậm. Như vậy cả nhà ăn được rải rác trong một tuần thay vì cả thùng cùng chín một lúc rồi phải ép ăn hoặc bỏ đi. Mẹo ủ chuối không chỉ để làm nhanh, mà còn để chủ động chọn ngày quả chín.
Câu hỏi thường gặp
Ủ bơ trong thùng gạo có nhanh chín không?
Thùng gạo giữ quả trong một khoảng tương đối kín và ấm, nên khí ethylene của chính quả bơ tích lại, quả chín nhanh hơn để trần một chút. Cách này cùng nguyên lý với túi giấy nhưng khó kiểm tra hằng ngày, quả chín quá dễ bị quên và làm gạo ám mùi.
Một túi giấy nên bỏ bao nhiêu quả chuối chín?
Với túi cỡ vừa chứa ba bốn quả bơ, một hoặc hai quả chuối chín vàng có đốm là đủ. Cho nhiều hơn không làm nhanh hơn bao nhiêu mà lại chật túi, quả dễ bị đè dập.
Có thể dùng vỏ chuối thay cả quả chuối không?
Vỏ chuối chín vẫn thải ethylene nhưng ít hơn cả quả và nhanh chóng thâm, ẩm, dễ mốc trong túi. Dùng nguyên quả chuối chín hoặc một quả táo vẫn là lựa chọn sạch và chắc hơn.
Làm sao biết quả bơ đã chín vừa ăn?
Ấn nhẹ phần gần cuống thấy hơi lún, không quá nhão; cuống nhỏ nhấc lên dễ, bên dưới còn màu xanh vàng. Nếu dưới cuống đã nâu sẫm thì thịt bên trong thường đã chín quá, có vệt thâm.
Xoài ủ mãi vẫn chua là do đâu?
Thường do xoài được hái khi còn quá non, chưa tích đủ đường và chất khô. Ủ chỉ làm mềm và đổi màu vỏ, không tạo thêm vị ngọt từ chỗ không có. Lần sau nên chọn quả có vai đầy, cuống lõm sâu, cầm thấy nặng tay.
Có nên ủ trái cây bằng đất đèn như ngày xưa không?
Không nên tự làm ở nhà. Đất đèn là hoá chất công nghiệp, có thể lẫn tạp chất và nguy cơ cháy nổ khi gặp ẩm, không phải thứ dùng trong bếp gia đình. Túi giấy và chuối chín là cách an toàn, đủ hiệu quả cho nhu cầu trong nhà.