Quấn giấy bạc, dây đồng hay dây thép thay cho dây chì, cầu chì đã đứt là bỏ mất chỗ bảo vệ duy nhất của mạch điện. Cầu chì được làm để đứt trước khi dây điện trong tường nóng tới mức cháy; vật thay thế tự chế không đứt đúng lúc, nên lần quá tải hay chập điện sau, cái nóng lên là dây trong tường và thiết bị. Cầu chì đứt, aptomat nhảy là tín hiệu có sự cố cần tìm, không phải chỗ cần nối tắt.
Kết luận của Điều Hay: không nên, bỏ hẳn. Mức kiểm chứng: dựa trên nguyên lý bảo vệ quá dòng trong điện dân dụng và khuyến nghị an toàn điện phổ thông. Bài không hướng dẫn thao tác trên bảng điện, chỉ giải thích vì sao mẹo nguy hiểm và nên làm gì thay.
Mẹo này đến từ đâu
Ở nhiều nhà cũ, cầu dao đóng cắt là một tấm sứ trắng có cần gạt, kèm hai sợi dây chì mảnh. Khi dùng quá nhiều đồ điện cùng lúc hay có chỗ chập, sợi dây chì nóng chảy đứt, cả nhà mất điện. Ngày trước, muốn có điện lại thì phải mua sợi dây chì mới về thay. Lúc nửa đêm hết dây chì, người ta xoay xở bằng thứ có sẵn: một mẩu dây đồng, một sợi dây thép, hoặc mảnh giấy bạc gói thuốc lá, gói kẹo.
Điện có lại ngay, và mẹo được truyền từ nhà này sang nhà khác như một kinh nghiệm hay. Có nơi để mẩu dây đồng đó luôn trong cầu dao nhiều năm vì "từ đó không bị nhảy nữa".
Ngày nay mẹo này vẫn xuất hiện trên mạng ở dạng khác: video chỉ cách quấn giấy bạc quanh cầu chì ống bị đứt trong thiết bị, trong ổ cắm có cầu chì, hay trong phích cắm có cầu chì nhỏ. Thậm chí có cả mẹo dán băng dính giữ cần aptomat ở vị trí đóng cho nó khỏi nhảy.
Câu "từ đó không bị nhảy nữa" chính là chỗ nguy hiểm. Không nhảy không có nghĩa là không có sự cố, mà có nghĩa là không còn gì báo cho ta biết có sự cố.
Cầu chì và aptomat làm việc gì
Chỗ yếu được tính sẵn. Dây điện trong nhà chịu được một dòng điện nhất định. Khi dòng lớn hơn, dây nóng lên, lớp vỏ cách điện mềm ra, chảy, rồi có thể bắt lửa. Cầu chì là một đoạn dây được chọn để đứt ở mức dòng thấp hơn mức nguy hiểm của dây điện mà nó bảo vệ.
Đứt để mọi thứ khác không hỏng. Khi có quá tải hay chập mạch, cầu chì hy sinh trước. Mất điện là cái giá rất nhỏ so với dây trong tường cháy âm ỉ.
Aptomat làm cùng việc, theo cách khác. Aptomat, hay cầu dao tự động, tự ngắt khi dòng quá mức và bật lại được bằng tay, không phải thay dây. Nhiều nhà nay có thêm thiết bị chống giật, ngắt điện khi có dòng rò ra ngoài, ví dụ qua người chạm vào thiết bị hỏng.
Mỗi cái có định mức. Cầu chì, aptomat được chọn theo cỡ dây và tải của từng nhánh. Lắp to hơn cũng là bỏ bớt bảo vệ, dù không tệ bằng nối tắt.
Vật thay thế tự chế không có định mức. Giấy bạc, dây đồng, dây thép không ai biết chúng chịu được dòng bao nhiêu trước khi đứt. Thường là chịu được nhiều hơn hẳn dây điện trong nhà. Khi đó, thứ đứt trước, hay cháy trước, sẽ là dây điện và thiết bị.
Chuyện gì xảy ra khi cầu chì bị nối tắt
Thử hình dung một tình huống giả định: nhà có một nhánh điện cho bếp, trước đây cầu chì hay đứt khi bật cùng lúc ấm điện, nồi cơm và lò vi sóng. Sau khi thay bằng dây đồng, ba thứ đó chạy cùng lúc mà không mất điện nữa. Nhưng dòng điện qua dây trong tường vẫn vượt mức dây chịu được, chỉ là không còn gì ngắt nó.
Dây nóng lên mỗi lần cả ba thiết bị chạy. Lớp vỏ cách điện cứ nóng lên rồi nguội đi, lâu dần giòn, nứt. Ở chỗ mối nối, chỗ dây đi qua lỗ tường, chỗ bị ép chặt, nhiệt tích lại nhiều hơn. Một ngày nào đó, hai dây chạm nhau qua chỗ vỏ đã hỏng. Lẽ ra cầu chì sẽ đứt ngay lúc đó; giờ thì tia lửa và nhiệt tiếp tục ở bên trong tường, trong trần, gần gỗ, rèm, đồ đạc.
Trường hợp chập trong thiết bị cũng tương tự: một chiếc quạt cũ bị chập cuộn dây sẽ làm cầu chì đứt ngay; khi cầu chì đã bị nối tắt, chiếc quạt có thể cháy âm ỉ.
Với cầu chì nhỏ bên trong thiết bị hay phích cắm, việc quấn giấy bạc còn bỏ qua lớp bảo vệ mà nhà sản xuất đặt ở đó vì một lý do riêng của thiết bị đó.
Giữ cần aptomat bằng băng dính cũng cùng kết quả, cộng thêm việc làm hỏng cơ cấu của aptomat.
Cầu chì nhỏ trong thiết bị và phích cắm
Không chỉ bảng điện mới có cầu chì. Nhiều thiết bị trong nhà có cầu chì riêng: ổ cắm kéo dài loại có nút bảo vệ, một số bếp điện, nồi cơm, máy bơm, bộ đổi điện, đèn trang trí dạng chuỗi, và các phích cắm có ngăn chứa cầu chì nhỏ ở một số đồ điện nhập khẩu. Có thiết bị còn có cầu chì nhiệt, loại đứt khi thân máy nóng quá mức, ví dụ khi ấm đun cạn nước.
Các cầu chì này bảo vệ riêng cho thiết bị đó, theo những lỗi mà nhà sản xuất đã tính trước. Khi chúng đứt, thiết bị ngừng chạy, và người dùng hay tìm trên mạng cách "cứu" bằng một mẩu giấy bạc quấn quanh ống cầu chì hay một sợi dây nối tắt. Thiết bị chạy lại, nhưng lần sau khi đúng lỗi đó xảy ra, không còn gì ngắt nó nữa.
Với cầu chì nhiệt, hậu quả càng rõ: ấm cạn nước sẽ tiếp tục nóng, nồi cơm hỏng rơ le sẽ tiếp tục đun. Đây là những chi tiết người dùng không nên tự đụng tới.
Cách xử lý hợp lý: đọc hướng dẫn của thiết bị. Nếu hướng dẫn cho phép người dùng tự thay cầu chì ống, thay đúng loại và đúng định mức ghi trên thiết bị. Nếu cầu chì mới đứt lại, hoặc thiết bị không có hướng dẫn thay, mang tới chỗ sửa. Thiết bị rẻ đã đứt cầu chì nhiệt thường nên thay mới.
Cầu chì đứt, aptomat nhảy: đọc tín hiệu thế nào
Mỗi lần mất điện do cầu chì hay aptomat là một lần mạch điện báo có chuyện. Những dạng thường gặp:
- Nhảy khi bật thêm một thiết bị công suất lớn. Thường là quá tải: tổng thiết bị trên nhánh đó vượt sức chịu. Cách xử lý là chia bớt thiết bị sang nhánh khác hoặc không bật cùng lúc, không phải làm cho nó khỏi nhảy.
- Nhảy ngay khi cắm một thiết bị cụ thể. Nhiều khả năng thiết bị đó bị chập hoặc rò. Rút thiết bị ra, ngừng dùng và mang đi kiểm tra.
- Nhảy khi trời mưa hay khi dùng nước. Có thể có chỗ rò điện ở ổ cắm ngoài trời, bình nóng lạnh, máy bơm. Đây là trường hợp cần thợ điện sớm, vì rò điện liên quan trực tiếp tới nguy cơ giật.
- Nhảy ngẫu nhiên, không theo thiết bị nào. Có thể do dây điện cũ, mối nối lỏng, hoặc chính aptomat đã hỏng. Cần kiểm tra cả hệ thống.
- Cầu chì đứt kèm mùi khét, vết sém. Ngừng dùng nhánh đó hoàn toàn cho tới khi được kiểm tra.
Điểm chung: cầu chì hay aptomat là người báo tin. Bịt miệng người báo tin không làm sự cố biến mất.
Nên làm gì khi mất điện vì cầu chì hay aptomat
Thứ tự dưới đây là việc người không chuyên làm được một cách an toàn. Phần còn lại là việc của thợ điện có chuyên môn.
- Rút phích hoặc tắt những thiết bị vừa bật ngay trước khi mất điện.
- Với aptomat: gạt lên lại một lần, tay khô, đứng trên nền khô. Nếu giữ được, bật lại từng thiết bị một để tìm ra thứ gây nhảy.
- Nếu aptomat nhảy lại ngay khi chưa bật thiết bị nào, không cố gạt tiếp nhiều lần. Để nguyên và gọi thợ điện.
- Với cầu chì kiểu cũ: không tự thay bằng dây tự chế. Nếu không có cầu chì hay dây chì đúng loại, chấp nhận mất điện nhánh đó cho tới khi có người hiểu điện thay đúng định mức.
- Cầu chì nhỏ trong thiết bị hay phích cắm bị đứt: thay đúng loại ghi trên thiết bị nếu hướng dẫn cho phép người dùng thay; nếu đứt lại thì thiết bị có vấn đề, mang đi sửa.
- Nếu nhà còn dùng cầu dao sứ và dây chì, cân nhắc nhờ thợ thay bằng aptomat kèm thiết bị chống giật phù hợp với từng nhánh.
Đừng ngại gọi thợ vì một lần aptomat nhảy. Sửa một mối nối lỏng hay thay một thiết bị chập lúc này đơn giản hơn nhiều so với lúc nó đã thành sự cố.
Nhà cũ, nhà thuê: vì sao mẹo này còn tồn tại và làm sao nhận ra
Mẹo nối tắt cầu chì sống lâu nhất ở nhà cũ chưa sửa điện, phòng trọ, ki ốt, nơi bảng điện ít ai mở ra xem. Người ở sau không biết người ở trước đã làm gì. Vì vậy khi chuyển tới một chỗ ở mới, nhất là nhà cũ, nên nhờ người hiểu điện nhìn qua bảng điện một lần.
Có vài dấu hiệu người không chuyên cũng thấy được mà không cần mở hay chạm vào gì: cầu dao sứ có dây đồng to bóng thay cho dây chì mảnh xỉn màu; có giấy bạc, băng dính quấn quanh cầu chì hay cần aptomat; aptomat bị dán cố định ở vị trí bật; cả nhà dùng rất nhiều đồ điện mà chưa từng mất điện lần nào dù dây điện trông rất cũ. Thấy một trong những điều này thì báo chủ nhà, gọi thợ, đừng tự tháo ra.
Với người cho thuê, sửa lại bảng điện cho đúng là việc đáng làm trước khi có người vào ở. Một sự cố cháy bắt đầu từ chỗ cầu chì bị nối tắt gây thiệt hại cho cả hai bên, và cho cả hàng xóm.
Một mẹo cũ có thể từng là cách xoay xở hợp lý lúc nửa đêm thiếu đồ nhiều chục năm trước. Nhưng nó không bao giờ là cách sửa, và với lượng thiết bị điện trong một căn nhà ngày nay, nó càng phải được bỏ hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng giấy bạc thay dây chì tạm một đêm có sao không?
Có rủi ro ngay trong đêm đó. Nếu sự cố khiến dây chì đứt vẫn còn, như quá tải hay chập, giấy bạc không đứt đúng lúc và dây trong tường sẽ nóng lên. Chấp nhận mất điện nhánh đó tới khi có dây chì đúng loại an toàn hơn nhiều.
Vì sao cầu chì cứ đứt mãi?
Thường do quá tải trên nhánh đó, một thiết bị bị chập, rò điện hoặc mối nối lỏng. Cầu chì đứt lặp lại là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải dấu hiệu cầu chì quá yếu. Nhờ thợ điện kiểm tra nếu chia bớt tải mà vẫn đứt.
Aptomat nhảy liên tục có nên thay cái to hơn không?
Không tự thay. Aptomat được chọn theo cỡ dây của nhánh; lắp cái lớn hơn mà dây giữ nguyên thì dây có thể quá nóng trước khi aptomat ngắt. Cần thợ điện xem tải và dây để quyết định.
Dán băng dính giữ cần aptomat cho khỏi nhảy có được không?
Không. Làm vậy là tắt chức năng bảo vệ và có thể làm hỏng cơ cấu của aptomat. Aptomat nhảy là để báo quá tải, chập hay rò điện; hãy tìm nguyên nhân hoặc gọi thợ.
Nhà còn dùng cầu dao sứ có dây chì thì có cần thay không?
Nên cân nhắc nhờ thợ điện thay bằng aptomat phù hợp từng nhánh, kèm thiết bị chống giật. Hệ cũ vẫn bảo vệ được nếu dây chì đúng loại, nhưng dễ bị thay bằng đồ tự chế và không bảo vệ chống giật.
Làm sao biết phòng trọ của mình đã bị nối tắt cầu chì?
Nhìn bảng điện mà không chạm tay: dây đồng to bóng thay cho dây chì mảnh, giấy bạc hay băng dính quấn quanh cầu chì, cần aptomat bị dán cố định. Thấy những dấu hiệu này thì báo chủ nhà và đề nghị thợ điện kiểm tra.