Chiên vài lát gừng hay củ khoai trong dầu cũ có thể làm dầu bớt mùi và giữ lại một ít vụn cặn, nên dầu trông trong hơn đôi chút. Nhưng những biến đổi bên trong dầu do đun nóng nhiều lần thì gừng hay khoai không đảo ngược được. Lọc dầu qua rây mịn và vải để bỏ vụn là việc đáng làm; còn dầu đã sẫm màu, sánh đặc, sủi bọt nhiều, bốc khói sớm, có mùi hôi thì phải bỏ chứ không "lọc lại".
Kết luận của Điều Hay: mẹo gừng, khoai là kém hơn cách thường nếu dùng để "cứu" dầu đã cũ; lọc qua rây để bỏ vụn và cất đúng cách là có cơ sở để dùng lại dầu thêm vài lần cho món phù hợp. Mức kiểm chứng: dựa trên hoá học cơ bản của dầu khi chiên và khuyến nghị an toàn thực phẩm phổ thông; bài không đưa ra kết luận y học.
Dầu thay đổi thế nào sau mỗi lần chiên
Dầu ăn không chỉ "bẩn" lên khi chiên. Ở nhiệt độ chiên, dầu tiếp xúc với không khí, với nước thoát ra từ thức ăn, và với chính thức ăn. Ba thứ đó gây ra những biến đổi khác nhau: dầu bị oxy hoá do không khí, bị thuỷ phân do nước, và các phân tử dầu kết lại với nhau thành chất sánh hơn khi đun lâu.
Hệ quả nhìn thấy được là dầu sẫm màu dần, đặc hơn, chảy chậm hơn, sủi bọt nhiều hơn và bọt lâu tan. Dầu cũng bắt đầu bốc khói ở nhiệt độ thấp hơn dầu mới, nên chiên dễ có mùi khét. Mùi của dầu cũ khó chịu hơn và bám vào món chiên.
Bên cạnh đó là phần vụn: bột tẩm, vụn bánh mì, mảnh da cá, mảnh thịt rơi xuống đáy và cháy dần mỗi lần đun lại. Những vụn này làm dầu xuống cấp nhanh hơn và tạo mùi khét.
Tốc độ xuống cấp phụ thuộc nhiều vào cách chiên: chiên ở nhiệt quá cao, chiên đồ tẩm bột nhiều, đồ ướp gia vị, cá, thịt nhiều mỡ, hay đun dầu rất lâu làm dầu hỏng nhanh hơn nhiều so với chiên khoai, bánh ít vụn ở nhiệt vừa.
Gừng, củ khoai làm được gì trong dầu cũ
Hút mùi một phần. Gừng có tinh dầu thơm, khi chiên trong dầu cũ nó toả mùi và át bớt mùi hôi. Nhiều người cảm thấy dầu "dễ chịu" hơn sau khi chiên gừng, nhưng đó chủ yếu là mùi gừng phủ lên.
Giữ lại một ít vụn cặn. Lát khoai hay khoai tây thả vào dầu sẽ có một ít vụn nhỏ bám lên bề mặt. Vớt lát khoai ra, dầu có thể trông trong hơn một chút.
Không đảo ngược phản ứng hoá học. Các chất sinh ra khi dầu bị oxy hoá hay kết lại vẫn ở trong dầu. Không có thứ gì ta thả vào chảo dầu ở nhà có thể "hút" chúng ra theo kiểu lời mẹo hứa.
Chính mẹo cũng làm dầu đun thêm. Để chiên gừng hay khoai, phải đun dầu thêm một lần nữa. Mỗi lần đun là thêm một lần dầu xuống cấp. Mẹo vô tình làm dầu cũ hơn.
Kết quả có thể gây hiểu lầm. Dầu trông trong hơn, mùi đỡ hơn khiến người dùng nghĩ dầu đã "sạch" và dùng tiếp lâu hơn mức nên dùng. Đây là mặt trái lớn nhất của mẹo.
Dấu hiệu dầu chiên đã phải bỏ
Không có số lần dùng lại nào áp dụng chung cho mọi nhà, vì phụ thuộc vào loại dầu, món chiên và nhiệt độ. Thay vì đếm lần, hãy nhìn vào chính dầu. Gặp một trong các dấu hiệu dưới đây thì bỏ:
- Dầu sẫm màu rõ, ngả nâu đậm hay đen, nhìn không thấy đáy chảo khi đổ một lớp mỏng.
- Dầu sánh, đặc, chảy chậm hơn hẳn dầu mới, sờ thấy nhớt dính.
- Khi đun lên sủi nhiều bọt và bọt lâu tan, kể cả khi thức ăn đã khô.
- Dầu bốc khói ở nhiệt độ thấp, chiên chưa lâu đã có khói.
- Có mùi hôi, mùi khét, mùi chua hoặc mùi lạ khi nguội.
- Món chiên ra sẫm màu nhanh, ngấm dầu, có vị đắng hay khét dù đã chiên đúng nhiệt.
- Dầu đã cất lâu ngày, có lớp cặn đóng ở đáy lọ hay có dấu hiệu mốc.
Nhiều khuyến nghị an toàn thực phẩm phổ thông khuyên hạn chế dùng lại dầu chiên, và nếu dùng lại thì chỉ vài lần, cho món ít vụn, ở nhiệt độ vừa. Dầu chiên cá, đồ tẩm bột, đồ ướp gia vị nên dùng ít lần hơn và không dùng chung cho món khác vì mùi.
Lọc và cất dầu đúng cách nếu muốn dùng lại
Nếu dầu còn tốt và muốn dùng lại, lọc bỏ vụn và cất đúng cách là việc có tác dụng thật, hơn hẳn mẹo gừng, khoai.
- Tắt bếp, để dầu nguội tới mức ấm, không lọc dầu đang sôi nóng để tránh bỏng và tránh làm vỡ lọ thuỷ tinh.
- Đặt rây kim loại mịn lên miệng lọ sạch, khô; lót thêm một lớp vải bông sạch hoặc giấy lọc để giữ vụn nhỏ.
- Rót dầu từ từ; phần cặn đen ở đáy chảo thì bỏ, không đổ vào lọ.
- Đậy kín, ghi chú bằng cách dán miếng băng giấy nhỏ hoặc nhớ dầu này đã dùng cho món gì, để lần sau chỉ dùng cho món tương tự.
- Cất ở chỗ tối, mát, xa bếp lửa; nếu để lâu thì có thể cho vào ngăn mát, dầu có thể đục lại khi lạnh nhưng sẽ trong lại khi về nhiệt độ phòng.
- Dùng sớm trong khoảng thời gian ngắn, không để dầu cũ lâu ngày.
- Trước mỗi lần dùng lại, kiểm tra các dấu hiệu ở mục trên; có dấu hiệu thì bỏ.
Không đổ dầu cũ lẫn vào dầu mới cho đầy chai. Lượng dầu cũ dù ít cũng làm dầu mới xuống cấp nhanh hơn.
Chiên sao cho dầu bền hơn
Cách giữ dầu tốt nhất không nằm ở bước lọc mà ở lúc chiên. Chiên ở nhiệt vừa đủ, không để dầu bốc khói. Dầu bốc khói là dầu đang phân huỷ nhanh, đồng thời món ăn cũng dễ cháy ngoài sống trong.
Thấm khô thức ăn trước khi cho vào dầu. Nước từ thức ăn ướt không chỉ làm dầu bắn mà còn đẩy nhanh việc dầu bị thuỷ phân. Rũ bớt bột tẩm thừa để không rơi nhiều vụn xuống dầu.
Chiên vừa lượng, không cho quá nhiều thức ăn một lúc làm nhiệt dầu tụt mạnh, món ăn ngấm dầu và phải chiên lâu hơn. Vớt vụn nổi trong khi chiên bằng vợt lưới.
Chọn loại dầu hợp với việc chiên ngập dầu; đọc thông tin trên chai về mục đích sử dụng. Không cần dầu đắt, nhưng nên chọn loại được ghi dùng để chiên.
Với những món chỉ cần ít dầu như trứng, cá áp chảo, chiên ít dầu trong chảo chống dính hoặc dùng nồi chiên không dầu nếu nhà có, để không phải xử lý một lượng dầu lớn sau đó.
Tự thử: đặt dầu cũ cạnh dầu mới
Mắt và mũi là công cụ kiểm tra dầu tốt nhất ở nhà, miễn là có thứ để so. Cách đơn giản: rót một ít dầu mới vào một cốc thuỷ tinh trong, một ít dầu đã dùng vào cốc thứ hai cùng cỡ, đặt cạnh nhau trên nền giấy trắng ở chỗ có ánh sáng tự nhiên. Khác biệt về màu, độ trong và độ sánh khi nghiêng cốc hiện ra rõ hơn nhiều so với nhìn dầu trong chảo.
Nếu muốn biết mẹo gừng hay khoai có thay đổi gì, chia dầu cũ thành hai phần bằng nhau. Một phần làm theo mẹo, một phần chỉ lọc qua rây mịn và vải. Để cả hai nguội, đặt cạnh nhau, rồi so màu và ngửi. Thông thường phần lọc qua vải trông trong gần bằng, còn phần chiên gừng thơm mùi gừng hơn. Đây là ví dụ giả định về kết quả hay gặp, bạn có thể tự kiểm ở nhà mình.
Lần chiên tiếp theo, để ý thời điểm dầu bắt đầu bốc khói và lượng bọt nổi lên so với lần đầu dùng dầu đó. Ghi lại vài chữ trong sổ bếp: dầu chiên món gì, đã dùng mấy lần, dấu hiệu nào xuất hiện. Sau vài lần, bạn sẽ có ngưỡng thực tế của chính bếp nhà mình thay cho con số đọc trên mạng.
Điều quan trọng khi tự thử là không nếm dầu đã có mùi lạ để kiểm tra; nhìn và ngửi là đủ để quyết định bỏ.
Bỏ dầu đã hỏng thế nào cho đúng
Câu hỏi ít ai đặt ra: dầu cũ bỏ đi đâu. Thói quen phổ biến nhất là đổ xuống bồn rửa bát hay cống. Đây là một trong những nguyên nhân chính làm tắc đường ống thoát nước bếp. Dầu nguội lại trong ống, kết với cặn thức ăn và xà phòng thành lớp mỡ đóng dày, rồi một ngày bồn rửa không thoát nước nữa. Ở quy mô khu phố, dầu mỡ đổ xuống cống còn gây tắc cống chung và ô nhiễm nguồn nước.
Cách đúng: để dầu nguội, đổ vào chai nhựa hay lọ có nắp, đậy kín rồi bỏ cùng rác sinh hoạt. Với lượng ít, có thể thấm bằng giấy báo cũ, giấy ăn rồi bỏ vào túi rác. Một số nơi có điểm thu gom dầu ăn đã qua sử dụng để tái chế; nếu khu mình ở có, đó là lựa chọn tốt hơn.
Không đổ dầu vào bồn cầu, không đổ ra đất vườn hay chậu cây, vì dầu không phân huỷ nhanh như người ta nghĩ và làm hỏng đất.
Cuối cùng, nhắc lại nguyên tắc chung khi gặp một mẹo "biến đồ cũ thành mới" trong bếp: hỏi xem mẹo đó thay đổi được gì ở bản chất của vật, hay chỉ thay đổi vẻ ngoài. Với dầu chiên, gừng và khoai chỉ thay đổi vẻ ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Chiên gừng trong dầu cũ có làm dầu sạch lại không?
Không. Gừng át bớt mùi và giúp dầu dễ chịu hơn, nhưng không lấy ra được những chất sinh ra khi dầu bị đun nóng nhiều lần. Việc đun thêm để chiên gừng còn làm dầu cũ thêm một lần.
Dầu chiên dùng lại được mấy lần?
Không có con số chung cho mọi nhà. Hãy nhìn vào dầu: sẫm màu, sánh, sủi nhiều bọt, bốc khói sớm, có mùi lạ thì bỏ. Khuyến nghị phổ thông là hạn chế dùng lại, chỉ vài lần cho món ít vụn ở nhiệt vừa.
Thả lát khoai tây vào dầu có hút được cặn bẩn không?
Lát khoai giữ lại được một ít vụn nhỏ nên dầu có thể trông trong hơn. Nhưng nó không hút được các chất biến đổi bên trong dầu. Lọc dầu nguội qua rây mịn và vải sạch bỏ vụn hiệu quả hơn.
Dầu chiên cá có dùng lại để xào rau được không?
Không nên, vì dầu đã ngấm mùi cá và thường xuống cấp nhanh hơn do da, vụn, đồ tẩm bột. Nếu muốn dùng lại, chỉ dùng cho lần chiên cá tiếp theo và kiểm tra kỹ dấu hiệu dầu hỏng trước khi dùng.
Có nên đổ dầu ăn cũ xuống bồn rửa với nước nóng cho trôi?
Không. Dầu nguội lại trong ống, kết với cặn thức ăn thành lớp mỡ gây tắc đường thoát nước. Để dầu nguội, đổ vào chai có nắp rồi bỏ cùng rác, hoặc mang tới điểm thu gom dầu nếu nơi mình ở có.
Dầu cũ cất trong tủ lạnh bị đục có sao không?
Dầu ăn có thể đục hoặc đông một phần khi lạnh và trong lại khi về nhiệt độ phòng, đó là hiện tượng bình thường. Nhưng nếu dầu có mùi lạ, có mốc hay cặn dày thì bỏ, không dùng tiếp.