DieuHay.comĐiều Hay
Tự thử một mẹo trước khi tin

Mẹo của ông bà xưa: vì sao nhiều mẹo cũ không còn hợp với vật liệu ngày nay

Tro bếp cọ nồi, cát chà mâm đồng, giấy báo lau kính: mẹo ông bà từng rất đúng với đồ ngày xưa. Vì sao nhiều mẹo không còn hợp với chảo chống dính, sàn gỗ, vải pha.

An elderly Vietnamese woman seen from behind scrubbing an old brass tray with a coconut husk in a sunny tiled courtyard, a modern nonstick pan resting nearby

Nhiều mẹo của ông bà không sai, chúng chỉ được nghĩ ra cho đồ dùng của thời đó: nồi gang, mâm đồng, sàn gạch tàu, vải bông, kính cửa trơn. Đồ ngày nay đã khác: chảo phủ chống dính, sàn gỗ công nghiệp, vải pha sợi tổng hợp, kính có lớp phủ, đồ nhựa đủ loại. Đem mẹo cũ áp lên vật liệu mới, có mẹo vẫn ổn, có mẹo kém đi, có mẹo làm hỏng đồ.

Bài này đặt một số mẹo quen thuộc cạnh vật liệu của ngày xưa và ngày nay để thấy chỗ nào còn dùng được, chỗ nào phải đổi. Mục đích không phải chê kinh nghiệm cũ mà là giữ lại phần còn đúng. Bài chỉ nói mẹo việc nhà, không bàn mẹo chữa bệnh hay làm đẹp.

Mẹo cũ ra đời trong điều kiện nào

Đồ dùng trong nhà ngày trước ít loại và rất bền. Nồi gang, nồi đất, mâm đồng, chậu thau, sàn gạch tàu hay sàn xi măng, bàn ghế gỗ đặc, quần áo vải bông, vải lanh. Những vật liệu này chịu được chà xát mạnh, chịu nước, chịu nóng. Mẹo nào cũng có thể chà, cọ, ngâm thoải mái mà đồ không hỏng mấy.

Chất tẩy rửa thì gần như chỉ có những thứ sẵn trong nhà: tro bếp, cát, vỏ dừa, bồ kết, chanh, me, muối, nước vo gạo. Ông bà dùng những thứ đó vì không có lựa chọn khác, và qua nhiều đời, người ta đã chọn được cách hợp với đúng loại đồ của thời mình. Đó là kinh nghiệm thật, đáng tôn trọng.

Điều đã thay đổi là đồ dùng. Phần lớn đồ ngày nay được làm mỏng hơn, nhẹ hơn, có lớp phủ, có lớp mạ, có sợi tổng hợp. Chúng đẹp và tiện hơn nhưng nhạy cảm hơn với đúng những thứ mẹo cũ dựa vào: lực chà, axit, kiềm, nhiệt.

Một số mẹo cũ đặt cạnh vật liệu mới

Bảng dưới gom vài mẹo quen thuộc. Kết luận áp cho vật liệu cụ thể trong cột, không phải cho mẹo nói chung.

Mẹo cũHợp với đồ xưaGặp đồ nayKết luận với đồ nay
Tro bếp, cát chà nồiNồi gang, nồi đồng, chậu thauChảo chống dính, nồi inox bóng, nồi nhôm mỏngKhông nên với lớp phủ; kém hơn cách thường với inox
Giấy báo lau kínhKính cửa trơn, báo in mực dầuKính có lớp phủ, mực in mới dễ lemKém hơn cách thường
Dội nước, cọ sàn thật ướtSàn gạch tàu, sàn xi măngSàn gỗ công nghiệp, sàn gỗ tự nhiênKhông nên
Chanh, me chà mâm đồngĐồ đồng thau không phủĐồ đồng có lớp phủ bóng, đồ mạTuỳ trường hợp, thử chỗ khuất
Giặt nước thật nóng cho sạchVải bông, vải lanhVải pha sợi tổng hợp, đồ co giãnKhông nên với vải pha
Phơi nắng gắt cho diệt khuẩnChăn bông, chiếu cóiĐồ nhựa, vải màu, vải sợi tổng hợpTuỳ trường hợp

Nhìn bảng sẽ thấy quy luật chung: mẹo dựa vào lực chà mạnh và nhiệt cao gặp khó nhất với vật liệu mới, vì vật liệu mới thường có lớp phủ mỏng để bảo vệ hoặc làm đẹp.

Chảo chống dính và tro bếp, giấy ráp, miếng cọ thép

Lớp phủ chống dính rất mỏng: tro, cát, muối hạt, miếng cọ thép đều đủ cứng để xước nó. Mỗi vết xước làm chảo bám dính hơn ở chỗ đó, người dùng lại chà mạnh hơn, vòng lặp làm chảo hỏng nhanh.

Cách làm hợp với chảo chống dính: ngâm nước ấm với chút nước rửa bát cho vết cháy mềm, lau bằng miếng mềm, không dùng đồ kim loại trong lúc nấu. Chảo đã tróc lớp phủ thì nên thay, không cố "phục hồi" theo mẹo.

Nồi gang vẫn hợp với mẹo cũ: gang chịu được chà xát, muối hạt chà gang vẫn là mẹo có cơ sở. Sau khi chà nhớ lau khô, tráng một lớp dầu mỏng để gang không gỉ.

Inox: chịu được hơn chảo phủ, nhưng tro và cát vẫn để lại vết xước li ti làm mất độ bóng. Baking soda sệt chà nhẹ là cách thay thế nhẹ tay hơn.

Sàn nhà: từ gạch tàu tới gỗ công nghiệp

Sàn gạch tàu, sàn xi măng ngày trước dội nước cọ chổi thoải mái, nước thoát nhanh, gạch chịu ẩm tốt. Mẹo lau sàn bằng nhiều nước, ngâm nước xà phòng, thậm chí dội nước vo gạo cho bóng, đều hợp với kiểu sàn đó.

Sàn gỗ công nghiệp ngày nay là lõi ép từ sợi gỗ, phủ một lớp vân trang trí và lớp chống xước. Mép ván là chỗ yếu: nước đọng lâu ngấm vào khe ván làm lõi trương phồng, mép ván cong lên, không phục hồi được. Sàn gỗ tự nhiên cũng không ưa nước đọng. Với hai loại này, lau bằng khăn vắt thật ráo, lau nhanh và khô ngay mới là cách đúng; mẹo dội nước, lau ướt đẫm là ở mức không nên.

Gạch men, gạch bóng kính ngày nay thì chịu nước tốt, nhưng ron gạch bằng xi măng lại ngại axit. Mẹo lau sàn bằng nước chanh, giấm đậm cho sạch ố có thể làm ron rỗ dần qua nhiều lần. Lau bằng nước ấm pha chút nước lau sàn trung tính là đủ cho phần lớn ngày thường.

Quần áo: từ vải bông sang vải pha

Ông bà hay luộc khăn, giặt nước sôi, vò mạnh, phơi nắng gắt cho trắng và diệt khuẩn. Với vải bông dày, vải lanh, những cách đó vẫn chấp nhận được, vải chịu nhiệt tốt. Nhưng quần áo ngày nay phần lớn là vải pha sợi tổng hợp, có sợi co giãn, có in hình, có lớp hoàn thiện chống nhăn.

Nước quá nóng làm sợi tổng hợp co rút, sợi co giãn mất đàn hồi, hình in bong tróc. Vò mạnh làm vải xù lông. Phơi nắng gắt lâu làm vải màu bạc nhanh, sợi tổng hợp giòn dần. Vì vậy mẹo giặt nước nóng cho sạch chỉ nên áp cho đồ ghi rõ chịu được trên nhãn giặt, còn lại theo nhiệt độ ghi trên nhãn.

Có những mẹo cũ vẫn rất hợp: phơi đồ trắng ngoài nắng nhẹ cho bớt ố, lộn trái đồ màu khi phơi, giặt riêng đồ trắng và đồ màu. Đó là những mẹo không dựa vào lực mạnh hay nhiệt cao, nên ít bị vật liệu mới làm cho lạc hậu.

Đồ nhựa, đồ điện: những thứ ông bà chưa từng phải lo

Có cả một nhóm đồ mà mẹo cũ không hề tính tới, vì thời đó chưa có. Hộp nhựa đựng đồ ăn, bình nước nhựa, thớt nhựa, đồ điện như nồi cơm điện, ấm siêu tốc, lò vi sóng, máy giặt. Khi đem mẹo cũ sang nhóm đồ này, người ta thường đem theo luôn thói quen chà mạnh, ngâm lâu, dùng nước sôi, và đó là lúc hỏng đồ.

Đồ nhựa không chịu được chà bằng cát, tro, miếng cọ thép: xước rồi sẽ bám màu và bám mùi lâu hơn. Nhiều loại nhựa cũng không chịu được nước sôi hay phơi nắng gắt lâu ngày, sẽ cong, giòn, ngả màu. Nhãn dưới đáy hộp thường cho biết hộp có chịu được nhiệt độ cao hay lò vi sóng không; đọc trước khi áp mẹo.

Với đồ điện, mẹo cũ kiểu "dội nước cho sạch", "ngâm cả nồi" là đặc biệt nguy hiểm, vì phần đế có mạch điện. Nồi cơm điện chỉ ngâm phần lòng nồi rời; thân nồi lau bằng khăn ẩm vắt ráo khi đã rút điện. Ấm siêu tốc tẩy cặn thì theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không đổ nước vào phần đế.

Với những đồ này, nơi đáng tin nhất không phải mẹo nào cả mà là hướng dẫn kèm theo sản phẩm. Ông bà ngày xưa cũng học cách dùng nồi gang từ người làm ra nồi; ngày nay, quyển hướng dẫn chính là người làm ra đồ đang dặn mình.

Những mẹo cũ vẫn dùng tốt với đồ ngày nay

Không phải mẹo cũ nào cũng lỗi thời. Những mẹo dựa vào nguyên lý nhẹ nhàng như thông gió, làm khô, tách riêng, dùng đúng lúc thường vẫn đúng.

  • Mở cửa cho nhà thoáng gió vào buổi sáng để giảm ẩm, giảm mùi.
  • Lau khô ngay sau khi rửa để đồ không đóng cặn, không gỉ.
  • Phơi chăn, gối nơi thoáng gió, nắng nhẹ để bớt mùi ẩm.
  • Dùng muối hạt chà nồi gang, dùng chanh chà thớt gỗ cho đỡ mùi rồi rửa sạch.
  • Để than hoa hoặc bã cà phê khô trong hộp hở ở góc tủ cho bớt mùi.
  • Cắt gốc rau, cắm cốc nước cho rau thơm tươi lâu hơn.
  • Tách riêng đồ trắng, đồ màu, đồ dày, đồ mỏng khi giặt.

Điểm chung của những mẹo này: không ép vật liệu chịu thứ nó không chịu được. Đó cũng là tiêu chí tốt để đoán một mẹo cũ có còn hợp không.

Thử lại mẹo của ông bà với đồ nhà mình

Khi có một mẹo cũ trong nhà muốn dùng cho đồ mới, đi qua các bước sau trước khi làm.

  1. Xác định vật liệu của đồ: chảo có lớp phủ không, sàn gỗ gì, vải gì. Đọc nhãn sản phẩm, nhãn giặt nếu có.
  2. Hỏi mẹo dựa vào cái gì: lực chà, axit, kiềm, nhiệt hay chỉ là làm khô, thông gió. Mẹo dựa vào lực chà và nhiệt cần cẩn thận nhất.
  3. Thử ở chỗ khuất hoặc trên món đồ cùng loại ít giá trị trước.
  4. Làm có đối chứng nếu muốn biết mẹo có hơn cách thường không.
  5. Ghi kết quả vào sổ mẹo gia đình, kèm tên người đã dạy mẹo nếu muốn giữ kỷ niệm.

Kết luận theo bốn mức của Điều Hay: mẹo cũ dựa vào thông gió, làm khô, tách riêng thường vẫn có cơ sở. Mẹo cũ dựa vào chà mạnh và nhiệt cao với đồ có lớp phủ, sàn gỗ, vải pha là không nên. Phần còn lại phần lớn là tuỳ trường hợp, cần thử với chính đồ nhà mình.

Câu hỏi thường gặp

Mẹo việc nhà của ông bà có còn dùng được không?

Nhiều mẹo vẫn dùng tốt, nhất là mẹo dựa vào thông gió, làm khô, tách riêng đồ. Những mẹo dựa vào chà mạnh, nhiệt cao, axit đậm thì cần cẩn thận vì đồ ngày nay có lớp phủ, lớp mạ, sợi tổng hợp nhạy cảm hơn.

Có nên dùng tro bếp hay cát để cọ chảo chống dính không?

Không nên. Lớp phủ chống dính rất mỏng, tro và cát đủ cứng để làm xước, khiến chảo bám dính hơn và hỏng nhanh. Hãy ngâm nước ấm với nước rửa bát rồi lau bằng miếng mềm. Nồi gang thì vẫn chà muối hạt được.

Lau sàn gỗ công nghiệp bằng nhiều nước có sao không?

Có. Nước đọng ngấm vào khe ván làm lõi gỗ ép trương phồng, mép ván cong lên và không phục hồi được. Nên lau bằng khăn vắt thật ráo, lau nhanh và để khô ngay, không dội nước như sàn gạch tàu ngày xưa.

Giấy báo lau kính có còn là mẹo hay không?

Với kính cửa thông thường, giấy báo lau được nhưng thường kém hơn khăn sợi nhỏ với nước sạch, mực in dễ lem lên khung cửa sáng màu. Với kính có lớp phủ, nên theo hướng dẫn của nhà sản xuất thay vì chà giấy báo.

Vì sao giặt nước nóng theo cách cũ lại làm hỏng quần áo?

Quần áo ngày nay phần lớn là vải pha sợi tổng hợp, có sợi co giãn và hình in. Nước quá nóng làm vải co rút, mất đàn hồi, hình in bong. Chỉ giặt nóng với đồ mà nhãn giặt ghi rõ chịu được.

Làm sao biết một mẹo cũ có hợp với đồ nhà mình không?

Xác định vật liệu của đồ, xem mẹo dựa vào lực chà, axit, kiềm hay nhiệt, rồi thử ở chỗ khuất hoặc trên món đồ ít giá trị trước. Ghi kết quả vào sổ mẹo gia đình để cả nhà cùng biết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138