Bánh quy, bánh tráng, snack bị ỉu vì hút hơi ẩm, và muốn giòn lại thì phải đuổi hơi ẩm đó ra bằng nhiệt khô: hơ chảo lửa nhỏ hoặc nướng lò nhiệt thấp vài phút, sau đó để nguội hẳn rồi đóng kín. Lò vi sóng làm được với vài loại mỏng nhưng dễ làm bánh dai cứng hoặc cháy lõi. Cứu ỉu là mẹo «có cơ sở»; còn bánh đã có mùi dầu ôi hay mốc thì không mẹo nào cứu được.
Bài dựa trên cơ chế hút ẩm và mất giòn của đồ khô giòn, cùng cách xử lý thông dụng trong bếp gia đình; thời gian và nhiệt độ nêu trong bài là mức tham khảo, mỗi loại bánh và mỗi bếp sẽ cần chỉnh một chút.
Vì sao bánh giòn lại ỉu
Độ giòn của bánh quy, bánh tráng nướng, bánh phồng tôm hay khoai tây chiên lát đến từ một cấu trúc rất khô: tinh bột và đường ở trạng thái cứng như thuỷ tinh, xen giữa là những lỗ khí nhỏ. Khi cắn, cấu trúc đó vỡ ra giòn rụm. Nước là thứ phá cấu trúc ấy. Chỉ cần bánh hút thêm một lượng nước rất nhỏ từ không khí, tinh bột và đường chuyển sang trạng thái dẻo, bánh cắn không còn vỡ mà oằn xuống, đó là ỉu.
Khí hậu nhiều vùng nước ta ẩm quanh năm, những tuần nồm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam độ ẩm không khí rất cao. Gói bánh xé ra quên kẹp miệng chỉ một buổi chiều là đủ ỉu. Đồ càng mỏng, càng xốp thì càng nhanh ỉu vì diện tích tiếp xúc với không khí lớn. Bánh có nhiều đường như bánh quy bơ, bánh ngọt khô còn hút ẩm mạnh hơn bánh mặn, vì đường vốn ưa nước.
Điều quan trọng của cơ chế này là nó đảo ngược được: lấy nước ra thì cấu trúc giòn quay lại, miễn là bánh chưa bị biến đổi kiểu khác như ôi dầu, mốc hay chảy đường. Đó là lý do mẹo cứu ỉu thường hiệu quả, khác với nhiều mẹo bếp khác chỉ có tác dụng nửa vời.
So sánh ba cách làm giòn lại
Ba cách phổ biến nhất trong bếp gia đình, so theo việc chúng làm gì với hơi ẩm trong bánh.
| Cách | Hợp với | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Hơ chảo khô, lửa nhỏ | Bánh quy, bánh tráng, bánh đa, lạc rang, hạt điều | Đảo đều, không cho dầu, lửa thật nhỏ |
| Nướng lò hoặc nồi chiên không dầu, nhiệt thấp | Mẻ nhiều: snack, bánh quy, bánh mì lát, hạt | Trải một lớp, nhiệt vừa, canh từng phút cuối |
| Lò vi sóng | Bánh tráng mỏng, bánh phồng một số loại | Quay từng đợt ngắn, dễ dai, dễ cháy lõi |
| Phơi nắng | Bánh tráng chưa nướng, bánh đa sống | Không dùng cho bánh đã chín vì bụi, côn trùng |
Điểm chung của hai cách đầu là nhiệt khô, đều, vừa phải. Hơi nước trong bánh bay ra từ từ mà bánh không cháy, không đổi màu nhiều. Lò vi sóng làm khác hẳn: nó đun nóng chính các phân tử nước bên trong, nên tác dụng phụ thuộc rất nhiều vào loại bánh.
Hơ chảo và nướng lò: cách làm cho đúng
Hai cách này dùng được cho hầu hết đồ khô giòn trong nhà. Thời gian nêu dưới đây là mức tham khảo cho bánh mỏng, bánh dày cần lâu hơn một chút.
- Lau khô chảo, không cho dầu. Bánh có sẵn chất béo, thêm dầu là bánh ngấm dầu và ngấy.
- Bật lửa nhỏ nhất, cho bánh vào thành một lớp, không chồng lên nhau.
- Đảo hoặc trở mặt bánh mỗi nửa phút đến một phút. Bánh quy mỏng thường chỉ cần vài phút là đủ hơi khô; bánh tráng mỏng còn nhanh hơn.
- Với lò nướng hoặc nồi chiên không dầu: đặt nhiệt thấp đến vừa, trải bánh trên khay một lớp, canh từ phút thứ ba trở đi vì bánh mỏng dễ sém mép.
- Lấy bánh ra lúc cầm thấy khô, chưa cần thấy giòn. Bánh vừa ra lò còn nóng thường hơi mềm, độ giòn chỉ lộ ra khi nguội.
- Để bánh nguội hẳn trên rổ thưa hoặc khay, không đậy, không cho vào hộp khi còn ấm.
- Nguội rồi mới cho vào hộp kín, túi có khoá zip, kèm gói hút ẩm dùng cho thực phẩm nếu có.
Bước sáu là bước hay bị bỏ. Cho bánh còn ấm vào hộp, hơi nước tiếp tục bốc ra từ bánh rồi đọng lại trên thành hộp, sáng hôm sau bánh ỉu trở lại, có khi còn ỉu hơn trước.
Lò vi sóng: lúc được, lúc hỏng
Lò vi sóng làm nóng nước trong thức ăn. Với một tấm bánh tráng mỏng hay vài miếng bánh phồng còn sống, hơi nước bốc ra rất nhanh, có loại phồng lên giòn chỉ sau một quãng ngắn. Đó là lý do nhiều người dùng vi sóng làm giòn bánh tráng và thấy được.
Nhưng với bánh quy, bánh có đường, bánh có nhân, vi sóng hay làm hỏng theo hai kiểu. Kiểu một, phần nước bốc hơi nhưng đường trong bánh chảy rồi đông cứng lại khi nguội, bánh thành cứng dai như kẹo chứ không giòn xốp. Kiểu hai, lõi bánh nóng quá nhanh, cháy sém ở giữa trong khi bên ngoài chưa có dấu hiệu gì, bẻ ra mới thấy đen và có mùi khét.
Nếu vẫn dùng vi sóng, đặt bánh lên một tờ giấy ăn trên đĩa để hút hơi nước, quay từng đợt rất ngắn, mỗi đợt lấy ra xem, để nguội một lúc rồi mới đánh giá. Không quay bánh còn trong túi nhựa hay giấy bạc. Với snack có lớp gia vị nhiều dầu, vi sóng dễ làm dầu bốc mùi khét. Nói chung, vi sóng là cách nhanh nhưng kém kiểm soát, xếp mức «tuỳ trường hợp».
Riêng bánh phồng tôm, bánh phồng gạo loại sống, nhiều nhà dùng vi sóng thay cho chiên dầu và thấy bánh nở khá đều. Đó là chuyện làm chín bánh sống chứ không phải cứu bánh ỉu, nhưng cùng cơ chế: nước trong bánh bốc hơi nhanh, đẩy cấu trúc phồng lên. Bánh nở bằng vi sóng thường khô và nhẹ hơn bánh chiên, ăn thanh hơn nhưng không béo bằng. Muốn thử, xếp vài miếng cách nhau trên đĩa, quay từng đợt ngắn và đứng cạnh lò theo dõi.
Khi nào bánh không cứu được và phải bỏ
Mùi dầu ôi. Snack chiên, bánh quy bơ, hạt rang để lâu trong không khí còn bị một thay đổi khác: chất béo bị oxy hoá, sinh mùi hắc như sơn, như dầu cũ. Ỉu thì làm giòn lại được, ôi dầu thì không, và hơ nóng còn làm mùi bốc rõ hơn. Bánh có mùi này nên bỏ.
Có mốc. Bánh để chỗ ẩm lâu ngày có thể mọc chấm mốc trắng, xanh, đen, nhất là bánh có nhân, bánh mềm, hạt. Không cạo phần mốc rồi nướng lại; nhiệt không làm mất hết các chất do mốc tạo ra. Bỏ cả gói nếu đã thấy mốc ở nhiều miếng, vì sợi mốc thường đã lan sang những miếng cạnh đó dù mắt chưa thấy.
Hạt, lạc có vị đắng lạ. Lạc, hạt điều, mè để ẩm có thể bị hỏng, vị đắng, mùi mốc. Đừng rang lại rồi dùng, vì đây không còn là chuyện ỉu.
Có côn trùng, mạt. Gói bánh mở lâu có thể có kiến, mọt bò vào. Lọc bỏ rồi nướng lại không phải lựa chọn an toàn với đồ ăn trực tiếp.
Quá hạn dùng lâu. Hạn dùng in trên bao bì tính cho gói còn nguyên. Gói đã mở thì nên dùng sớm hơn nhiều, bất kể còn hạn. Nếu ăn phải đồ hỏng mà có biểu hiện đau bụng, nôn, tiêu chảy kéo dài thì nên đi khám.
Tự thử để tìm cách hợp nhất với từng loại bánh
Mỗi loại bánh phản ứng khác nhau với nhiệt, nên thử một lần trên một ít bánh trước khi xử lý cả gói. Ví dụ giả định với một gói bánh quy bị ỉu:
- Lấy ra bốn miếng giống nhau. Một miếng để nguyên làm đối chứng.
- Miếng thứ hai hơ chảo lửa nhỏ, miếng thứ ba nướng lò nhiệt thấp, miếng thứ tư quay vi sóng từng đợt ngắn.
- Để cả ba miếng đã xử lý nguội hẳn, cùng một khoảng thời gian.
- Bẻ đôi từng miếng, nghe tiếng gãy, nhìn mặt gãy, nếm thử. Ghi miếng nào giòn xốp, miếng nào cứng dai, miếng nào có mùi khét.
- Cách nào cho miếng giòn mà không đổi mùi là cách dùng cho cả gói.
Phép thử chỉ tốn bốn miếng bánh nhưng tránh được cảnh đổ cả gói vào lò rồi nhận về một khay bánh cứng như đá. Ghi lại kết quả vào một mẩu giấy dán trong tủ bếp, lần sau khỏi thử lại.
Kết luận và cách giữ cho bánh khỏi ỉu từ đầu
Làm giòn lại bánh ỉu bằng nhiệt khô là mẹo «có cơ sở» vì nó đảo ngược đúng nguyên nhân gây ỉu là hơi ẩm. Hơ chảo lửa nhỏ và nướng lò nhiệt thấp là hai cách chắc tay nhất. Lò vi sóng «tuỳ trường hợp»: hợp với bánh tráng mỏng, dễ hỏng với bánh quy có đường. Bước không được bỏ là để nguội hẳn rồi mới đóng kín.
Phòng hơn chữa: gói bánh mở ra thì kẹp miệng ngay, hoặc dồn sang hộp kín, lọ thuỷ tinh có nắp gioăng. Giữ lại những gói hút ẩm loại dùng cho thực phẩm từ các hộp bánh, bỏ vào hộp đựng snack, nhưng đặt chỗ trẻ nhỏ không lấy được và không xé gói. Mua gói nhỏ vừa ăn trong một hai ngày vào mùa nồm. Và nếu bánh đã có mùi dầu ôi hay mốc, bỏ đi là cách tiết kiệm nhất cho sức khoẻ cả nhà.
Với những món hay ăn dở dang như bánh tráng trộn, bánh đa, các loại hạt, một thói quen đáng giữ là chia nhỏ ngay khi mua: phần ăn trong ngày để ngoài, phần còn lại chia vào vài túi nhỏ ép bớt không khí rồi cất kín. Mỗi lần chỉ mở một túi nhỏ, phần còn lại không phải chịu hơi ẩm mỗi lần mở nắp. Cách này đơn giản nhưng giảm hẳn số lần phải đi hơ chảo cứu bánh.
Câu hỏi thường gặp
Bánh quy bị ỉu có nên cho vào tủ lạnh không?
Không nên. Tủ lạnh ẩm, bánh lấy ra gặp không khí ấm còn đọng hơi nước trên bề mặt, càng ỉu nhanh. Bánh khô giòn nên giữ ở nhiệt độ phòng trong hộp kín, nơi khô ráo, tránh nắng.
Vì sao bánh hơ xong vẫn mềm?
Bánh vừa lấy khỏi chảo hay lò còn nóng thì đường và tinh bột chưa cứng lại, cầm thấy mềm là bình thường. Để nguội hẳn vài phút độ giòn mới lộ ra. Nếu nguội rồi vẫn mềm thì hơ thêm một chút với lửa nhỏ.
Khoai tây chiên lát bị ỉu làm giòn lại được không?
Được, bằng lò nướng hoặc nồi chiên không dầu ở nhiệt thấp vài phút, trải một lớp, để nguội rồi ăn. Nhưng nếu đã có mùi dầu cũ, mùi hắc thì đó là ôi dầu, làm giòn lại cũng không hết mùi và nên bỏ.
Bỏ vài hạt gạo vào hộp bánh có giữ giòn không?
Gạo hút ẩm rất yếu so với gói hút ẩm dùng cho thực phẩm và so với chính tấm bánh. Tác dụng của vài hạt gạo gần như không đáng kể, lại thêm bụi cám. Hộp kín và gói hút ẩm đúng loại mới là thứ có tác dụng.
Bánh tráng nướng bị ỉu có nướng lại trên bếp than được không?
Được, bánh tráng mỏng hơ lại trên than hồng hoặc chảo khô rất nhanh giòn, chỉ cần lật liên tục để không cháy. Bánh tráng có rắc mè hay phết mỡ hành thì cẩn thận hơn vì phần mè, mỡ dễ khét trước khi bánh giòn.
Gói hút ẩm trong hộp bánh có dùng lại được không?
Có thể dùng lại để giữ khô cho hộp bánh khác nếu gói còn nguyên, không rách. Đặt gói ở góc hộp, không để lẫn lộn với bánh khi chia cho trẻ nhỏ, và tuyệt đối không xé ra. Gói đã ẩm cứng thì nên thay gói mới.